دسته
خرما
لینک ها
آرشیو
آمار وبلاگ
تعداد بازدید : 6098
تعداد نوشته ها : 102
تعداد نظرات : 6
Rss
طراح قالب
GraphistThem259
آدرس مقاله در پایگاه مجلات تخصصی نور: فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (از صفحه 73 تا 91)
URL : http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1016939
فرهنگ و باورها بر سر در ورودی های خانه ها (19 صفحه)
نویسنده : اکبری،طاهره
فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 73)


‫∗‬‬‬

‫ﻃﺎﻫﺮه اکﺒﺮی‬‬‬

‫در ﻣکﺘﺐ یﻮﻧﮓ »ﻧﻤﺎی ﺑیﺮوﻧی‌ ﺧﺎﻧﻪ‌، ﺟﻠـﻮه‌ ﺑیﺮوﻧـی ﺷﺨـﺼیﺖ و ﻧﻘـﺎب و ﭘﻮﺷـﺶ‬‬‬

‫اﻧﺴﺎن«1 ﻗﻠﻤﺪاد ﻣیﺷﻮد. از ایﻦ رو ﺳﺮ در ﺧﺎﻧـﻪ در ﻓﺮﻫﻨـﮓ‌ ایﺮاﻧـی دروﻧﮕـﺮا در ﺑـﺎﻻی‬‬‬

‫ﻣکﺎن اذن دﺧﻮل ﺑﻪ ﺣﺮیﻢ ﺧﺎﻧﻪ، در، ﺗﺎﻣﻞ ﺑﺮاﻧﮕیﺰ‌ اﺳﺖ، ﭼﺮا کﻪ ﻧﺨﺴﺘیﻦ‌ ﭘﺮده‌ ﺑﺮاﻓﺘﺎده از‬‬‬

‫اﻧﺪیﺸﻪ ﭘﻨﻬﺎن ایﺮاﻧی در ﭘﺲ دیﻮارﻫﺎی ﺑﻠﻨﺪ )ﻣﻌﻤﺎری ﺳﻨﺘی( اﺳﺖ.‬‬‬

‫ﺳﺮدر‬‬‬

‫ﺳﺮدر ﺑﻪ ﻣکﺎﻧی در ﺑﺎﻻی در ورودی )ﺧﺎﻧﻪ( از ﻣﺤﻞ ﺗﻼﻗی ﭼﺎرﭼﻮب در، ﺗﺎ ارﺗﻔﺎﻋی‬‬‬

‫در ﺣﺪود‌ 2/1 در، )در ﺑﺮﺧی ﻣﻮارد ﺗﺎ ﻟﺒﻪ ﻗﺮﻧیﺰﺑﻨﺎ( اﻃﻼق ﻣیﺷﻮد. اﻏﻠـﺐ ﺗﺰﺋیﻨـﺎت ایـﻦ‬‬‬

‫ﻣﺤﻞ در دو ﮔﺮوه ﻋﻤﺪه، ﺳﺮ در کﺘیﺒﻪ، ﺳﺮ در ﻧﻘﺶ و ﻧﻤﺎ ﻗـﺮار ﻣـیﮔیـﺮد کـﻪ ﺑﺮاﺳـﺎس‬‬‬

‫یﺎﻓﺘﻪﻫﺎی ﭘﮋوﻫﺶ و ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪی‌ از‌ اﺑﺰار ﻣﻌﻤﺎری و ﻫﻨﺮی ﺑﻪ ﮔﺮوه ﻫﺎی زیﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻔکیـک‬‬‬

‫اﺳﺖ:‬‬‬

‫1. ﺳﺮدرﻫﺎی کﺘیﺒﻪای‬‬‬

‫اﻟﻒ( کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﻣﺰیﻦ ﺑﻪ اﺳﻤﺎ و ﺻﻔﺎت ﺧﺪا‬‬‬

‫ب( کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﻣﺰیﻦ ﺑﻪ آیﺎت ﻗﺮآﻧی‬‬‬

‫ج( کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﻣﺰیﻦ ﺑﻪ‌ اﺣﺎدیﺚ‌ ﻣﺬﻫﺒی‬‬‬

‫∗ کﺎرﺷﻨﺎس ارﺷﺪ ﻣﺮدمﺷﻨﺎﺳی‬‬‬

‫1. ﻣﻘﺎﻟﻪ ایﻨﺘﺮﻧﺘی ‪ARCHETYPES SACRED SIGNS TO PROTECT A SHELTER‬‬‬‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 74)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58 و ﺑﻬﺎر 68‬ ‫47‬‬‬‬‬

‫د( کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﻣﺰیﻦ ﺑﻪ‌ اﺷﻌﺎر‌ اﻧﺪرزی‬‬‬

‫ﮔﻔﺘﻨی اﺳﺖ در ایﻦ ﻧﻮع ﺳﺮدر، ﺧﻂ و ﺑﻪ ﺗﺒﻊ آن، ﺧﻮﺷﻨﻮیﺴی ﻋﻨﺼﺮ ﺑﺎرزی ﺑﻪ ﺷﻤﺎر‬‬‬

‫ﻣیآیﺪ. ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﭘﻮپ ﻣﺒﻨی ﺑﺮ آﻧکﻪ ﺧﻂ در ﻓﺮﻫﻨﮓ ایﺮاﻧی‌ دارای‌ »ﺧﻮاص‌ ﺑﺎﻃﻨی«‬‬‬

‫اﺳﺖ )ﭘﻮپ، 3731‌:951‌( ﻧﻤیﺗﻮانـ‌ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ دﻟیﻞ زیﺒﺎیی، آن را ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ و دﻗـﺖ ﻗـﺮار‬‬‬

‫داد، ﺑﻠکﻪ ایﻦ ﺧﻂ ﺣکﺎیﺖ از ﺟﻬﺎنـﺑیﻨی و ﺑﺎور ایﺮاﻧیﺎن ﺑـﻪ ﻗـﺪرتـ‌ ﻣﺎﻧـﺎیی‌ ﻧﻮﺷـﺘﻪﻫـﺎی‬‬‬‌

‫زیﻨﺖﺑﺨﺶ کﺘیﺒﻪﻫﺎ دارد. ﻫﻤﭽﻨیﻦ ﺷﺎیﺎن ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ کﻪ‌ ﭘﺲ‌ از ﮔﺮویﺪن ایﺮاﻧیﺎن ﺑﻪ دیـﻦ‬‬‬

‫اﺳﻼم و ﺗﻐییﺮ ﺷیﻮه زیﺴﺖ و زﻧﺪﮔی ﺷﻬﺮی، اﺑﺘﺪا در ﺳﺮدر ﻣـﺴﺎﺟﺪ و در ﭘـی روﻧـﺪ رو‬‬‬‌

‫ﺑﻪ‌ رﺷﺪ‌ ﺷﻬﺮﻧﺸیﻨی و آﺷﻨﺎیی ایﺮاﻧیﺎن ﺑﺎ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻠﻞ از زﻣﺎن ﺻﻔﻮیﻪ ﺑﻪ‌ ﺑﻌـﺪ و رو آوردن‬‬‬

‫ﺑﻪ اﺷﺎﻋﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ دیﻨی و ﻣﺬﻫﺒی ﺷﺎﻫﺪ رواج اﺳـﺘﻔﺎده از ﺳـﺮدرﻫﺎی کﺘیﺒـﻪای ﻫـﺴﺘیﻢ. از‬‬‬

‫ایﻦرو اﻫﻞ‌ ﻓﻦ‌ از‌ ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻠی ﻣﺮزی، اﺳﺘﺎد ﺧﻮﺷﻨﻮیﺴی، ﺷیﻮه ﻧﮕـﺎرش ﺧـﻂ و ﺗﺰﺋیﻨـﺎت‬‬‬

‫ایﻦ ﻧﻮع‌ ﺳﺮدرﻫﺎ‌ را ﺷﻨﺎﺳﻨﺎﻣﻪ و کﻠیﺪ رﻣﺰ ﺷﻨﺎﺳﺎیی ﺗﺎریﺨی ﺑﻨﺎ ﻣیداﻧﺪ.‬‬‬

‫کﺎرکﺮد ﻣﺎﻧﺎیی ﺳﺮدرﻫﺎی کﺘیﺒﻪای‬‬‬

‫کﺘیﺒﻪ ﺳﺮدر ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ‌ ﻋﻼوه‌ ﺑﺮ‌ داﺷﺘﻦ کﺎرکﺮدﻫﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋی ـ ﻓﺮﻫﻨﮕی، ﻣﺤﺴﻮب ﺷﺪن‬‬‬

‫ﺷﻨﺎﺳﻨﺎﻣﻪ ﺗﺎریﺨی ـ ﻫﻨﺮی و ﻧﺸﺎن دادن ﻫﻮیـﺖ‌ اﺟﺘﻤـﺎﻋی‌ ـ اﻗﺘـﺼﺎدی‌ ﺳـﺎکﻨﺎن ﺧﺎﻧـﻪ از‬‬‬

‫ﻗﺪرت و ﻧیﺮوی ﻣﺎﻧﺎیی ﻧیﺰ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ.‬‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻋﺘﻘﺎدات و ﺑﺎورﻫﺎی ﻋﺎﻣﻪ‌، ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی‌ کﺘیﺒﻪ‌، اﻫﺎﻟی ﺧﺎﻧﻪ را در ﺑﺮاﺑﺮ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺷﺮ،‬‬‬

‫ﺣﻮادث ﻧﺎﮔﻮار، ﺑیﻤﺎری و ﭼﺸﻢ زﺧﻢ و ﺑﺪﺧﻮاﻫی‌ ﻣﺤﻔﻮظ‌ ﻣـیدارد. ﻋﺒـﻮر از زیـﺮ ایـﻦ‬‬‬

‫آیﺎت و اﺳﻤﺎء ﮔﻮﻫﺮﺑﺎر کﻪ ﻧﻤﺎدی از کﻼم ﺧﺪا‌ و ﺑیﺎﻧﺎت‌ ﭘیﺎﻣﺒﺮ‌ و اﺋﻤﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﻫﻤﺎﻧﻨـﺪ رد‬‬‬

‫ﺷﺪن از زیﺮ ﻗﺮآن ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﻔﺮ یﺎ ﺷﺮوع ﻫﺮ‌ ﻣﻬﻤی‌، آﻧﺎن را در ﭘﻨﺎه ﺧـﻮد ﻣﺤﻔـﻮظ ﻧﮕـﻪ‬‬‬

‫ﻣیدارد و ﺑﺮ ﺑﺮکﺖ ﺧﺎﻧﻪ ﻣیاﻓﺰایﺪ.‬‬‬‌

‫ﺣکﺎیﺖ‌ اﻓﺰایﺶ‌ ﺑﺮکﺖ ﺧﺎﻧﻪ از ایﻦ ﺑﺎور ﻧﺸﺄت ﮔﺮﻓﺘﻪ کﻪ ﺳـﻼﻣﺖ ﻧـﺎنآور ﺧﺎﻧـﻪ ﺑـﺎ‬‬‬

‫ﻋﺒﻮر از زیﺮ‌ ایﻦ‌ آیﺎت و اوراد ﺗﺄﻣیﻦ ﻣیﺷﻮد و ﺑﺎ یﺎد ﺧﺪا ﺑـﺮای کـﺴﺐ رزق و روزی و‬‬‬‌

‫آوردن‌ ﻧﺎن‌ ﺣﻼل رﻓﺘﻦ، ﻣﻮﺟﺐ اﻓﺰایﺶ روزی ﻣیﺷﻮد. ﻧﮕﺎه واردﺷﻮﻧﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻧیﺰ ﺑﺮ‬‬‬

‫ایﻦ آیﺎت و اﺳﻤﺎء‌ ﻣیاﻓﺘﺪ‌ و ﻧﺎمـ‌ ﺧﺪا را ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣیآورﻧﺪ کﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻣیﺷﻮد ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺟﻦ‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 75)

 

 

 

 

 

 

 

 

ﻓﺮﻫﻨﮓ‌ و ﺑﺎورﻫﺎ‌ ﺑﺮ ﺳﺮدر ورودیﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 57‬‬‬

‫و ﺷیﻄﺎن از آن ﺧﺎﻧﻪ ﮔﺮیﺰان ﺷﻮد، ﺿﻤﻦ ایﻨکﻪ وارد‌ ﺷﺪن‌ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ذکﺮ ﻧﺎم ﺧـﺪا‬‬‬

‫ﺧیﺮ و ﺑﺮکﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه دارد‌. ﺑﺎ‌ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻧﻈﺮ یﻮﻧﮓ، ﺑﺎ ایﻦ آیﺎت‌ و اﻓکﺎر‌ اﻣﻨیـﺖ‌ ﺧﺎﻧـﻪ و‬‬‬

‫ﺳﺎکﻨﺎن آن ﺗﻀﻤیﻦ ﻣیﺷﻮد.‬‬‬‌

‫اﻣﺎ‌ ﭼﮕﻮﻧﻪ کﺘیﺒﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﺳﺮدر ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ و ﻣﻨﺎزل ﻣﺴکﻮﻧی ایﺮاﻧی راه یﺎﻓﺘﻨﺪ؟‬‬‬

‫در ﺳیﺮ ﺗﺤﻮل ﻣﻌﻤﺎری‌ ایﺮاﻧی‌ از دروﻧﮕﺮایی ﺑﻪ ﺑیﺮونﮔﺮایی و ﺗﻮﺟﻪ‌ ﺑﻪ‌ ﺗـﺰﺋیﻦ ﻧﻤـﺎی‬‬‬‌

‫ﺑیﺮوﻧی‌، ﻣﺴﻠﻤﺎً‌ یکی از ﺷیﻮهﻫﺎی ﻣﻮرد اﺳﺘﻘﺒﺎل ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪی‌ از‌ کﺘیﺒﻪ ﻫﺎی ﻣـﺰیﻦ ﺑـﻪ آیـﺎت‬‬‬

‫ﻗﺮآﻧی، ﺷﻌﺎرﻫﺎی اﺧﻼﻗی ﻣـﺬﻫﺒی، اﺳـﻤﺎء اﻋﻈـﻢ و ﺗﻮﺳـﻞ‌ ﺑـﻪ‌ ﻋﻠـی )ع( و ﺧﺎﻧـﺪان آن‬‬‬

‫ﺣﻀﺮت اﺳﺖ1. ﭼﻨﺎﻧکﻪ‌ در ﻃﻮل ﺗﺎریﺦ ﻧیﺰ‌ ﻣـﺸﺎﻫﺪه‌ ﻣـیﺷـﻮد، ﻫﻨـﺮ در اﺧﺘیـﺎر اﻏﻨیـﺎ‌ و‬‬‬‌

‫ﺧﺎﺻﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ. ﺑیﺷک ایﻦ اﻣﺮ در ﻣﻮرد ﻧﺼﺐ کﺘیﺒـﻪ ﺑـﺮ ﺳـﺮدر‌ ﺧﺎﻧـﻪ‌ اﻣـﺮا،‬‬‬

‫ﺻﺎﺣﺐ ﻣﻨﺼﺒﺎن، اﻏﻨیﺎ‌، اﻃﺒﺎء‌ و ﻋﻠﻤﺎ‌ ﻧیﺰ ﺻﺪق ﻣیکﻨﺪ‌. اﻗﺸﺎر‌ کـﻢ ﺑـﻀﺎﻋﺖ و کـﻢ ﺗـﻮان‌،‬‬‬‌

‫ﺑﻀﺎﻋﺖ ﻣﺎﻟی کﻤی ﺑﺮای ﺻﺮف ﭼﻨیﻦ ﻫﺰیﻨﻪﻫﺎیی را داﺷﺘﻨﺪ. از ﺳﻮی دیﮕﺮ ﻫﻤﺎن ﻃﻮر‌ کﻪ‬‬‬‌

‫در کﺎرکﺮد ورودیـﻫﺎ ﺑﺪان اﺷﺎره ﺷﺪ‌، ورودی‌ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﺑﻪ‌ ﻧـﻮﻋی‌ ﺑیـﺎﻧﮕﺮ‌ ﻃﺒﻘـﻪ اﺟﺘﻤـﺎﻋی،‬‬‬

‫اﻗﺘﺼﺎدی‌ و ﺳیﺎﺳی ﺳﺎکﻨﺎن ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ. ﺑﻪ ﻗﻮل ﻣﻌـﺮوف »آﻧﻬـﺎیی کـﻪ دﺳﺘـﺸﺎن ﺑـﻪ‬‬‬

‫دﻫﺎﻧﺸﺎن ﻣیرﺳیﺪ«، ﺗﻮان‌ ﺑﻬﺮهـ‌ ﮔﺮﻓﺘﻦ از کﺘیﺒﻪ و ﻫﻨﺮ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪان را‌ داﺷﺘﻨﺪ‌.‬‬‬‌

‫اوﻟیﻦ‌ ﺑﺮداﺷﺖ‌ از کﺎرکﺮد کﺘیﺒﻪﻫﺎ‌، ﻧﻘﺶ‌ آﻧﻬﺎ در ﻣﻌﺮﻓی ﺟﺎیﮕـﺎه اﺟﺘﻤـﺎﻋی و ﻃﺒﻘـﺎﺗی‬‬‬

‫اﺳﺖ. از آﻧﺠﺎ کﻪ در ﺗﻬﺮان ﻗﺪیﻢ رو ﺑﻪ رﺷﺪ‌، ﻫﻨﻮز‌ ﺑﻪ‌ واﺳﻄﻪ ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ و ﻓﻘیﺮ ﺑﻮدن، اﻓﺮاد‬‬‬

‫در دو‌ ﺳﻮیـ‌ ﺟﻐﺮاﻓیﺎی‌ ﺷﻬﺮی‌ ﺷﻤﺎل‌ و ﺟﻨﻮب‌ یﺎ ﺑﺎﻻ و ﭘﺎییﻦ ﺷﻬﺮ ﺟﺎی ﻧﮕﺮﻓﺘـﻪ ﺑﻮدﻧـﺪ،‬‬‬

‫ﺑﻠکﻪ ﻣﺮدم ﺷﻬﺮ ﺑﻪ دﻻیﻞ دیﮕﺮی ﻧﻈیﺮ ﻗﻮﻣیﺖﻫﺎ، ﺗﻘﺪم و ﺗﺄﺧﺮ در ورود ﺑﻪ ﺗﻬﺮان، ﻣﻨﺘﺴﺐ‬‬‬

‫ﺑﻮدن ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻣﻨﺼﺒی‌ یﺎ ﺧـﻮش ﺧـﺪﻣﺘی ﺑـﻪ ﺷـﺎﻫﺎن در ﻣﺤﻠـﻪﻫـﺎی ﺗﻬـﺮان اﺳـﺘﻘﺮار‬‬‬

‫ﻣییﺎﻓﺘﻨﺪ، ﮔﺎه ﺷﺎﻫﺪ کﻨﺎر ﻫﻢ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺧﺎﻧﻪ اﻏﻨیﺎ در کﻨﺎر ﺧﺎﻧـﻪ ﻓﻘـﺮا ﻫـﺴﺘیﻢ2. ﺑـﺪیﻦ‬‬‬

‫ﺗﺮﺗیﺐ یکی از کﺎرکﺮدﻫﺎی کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﺳﺮدر‌ ﺧﺎﻧﻪﻫـﺎ‌، ﻣـﺸﺨﺺ کـﺮدن ﺟﺎیﮕـﺎه و ﭘﺎیﮕـﺎه‬‬‬

‫1. یکی دیﮕﺮ از روﻧﺪﻫﺎی اوجﮔیﺮی و ﺑﺮﺟﺎی ﻣﺎﻧﺪه از دوران ﺻﻔﻮی اﺳﺖ کﻪ ﺗﺮویﺞ ﺷیﻌﻪ و ﺷـیﻌﻪﮔـﺮی در‬‬‬

‫ایﺮان را ﺗﻘﻮیﺖ کﺮد.‬‬‬

‫2. ﺑﺮای ﻧﻤﻮﻧﻪ دو ﺧﺎﻧﻪ‌ واﻗﻊ‌ در ﺧیﺎﺑﺎن ﻣﻮﻟﻮی، کﻮﭼﻪ ﻋﺒﺎس کﻔﺎیی ﻣﺤﻤﺪیﺎن ﭘﻼک 9 و ﭘﻼک 12 اﺳﺖ کﻪ ﻫﺮ‬‬‬

‫دوی ایﻦ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﺑﺎ ﻓﺎﺻﻠﻪ اﻧﺪکی از ﻫﻢ در دو‌ ﻃﺮف‌ ﺷﺮق و ﻏﺮب کﻮﭼﻪ ﺑﺎ ﺳﺮدرﻫﺎ‌ و ورودیﻫـﺎی‌ ﻣﺘﻔـﺎوت ﻗـﺮار‬‬‬

‫دارﻧﺪ. ﺳﺮدر یکی ﭘﺮ از ﺗﺰﺋیﻦ ﺑﺎ در ﺑﺰرگ و دیﮕﺮی ﺑﺎ در و ﺳﺮدر ﺳﺎده اﺳﺖ.‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 76)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن‌ 58‌ و ﺑﻬﺎر 68‬ ‫67‬‬‬‬‬‌

‫اﺟﺘﻤﺎﻋی‌ ـ ﻃﺒﻘﺎﺗی اﻓﺮاد اﺳﺖ. ﻧکﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤیﺖ در ﺑﺮرﺳی کﺘیﺒﻪﻫﺎ اﺷﺎﻋﻪ ﻫﻨﺮ ﺧـﻮاص‬‬‬

‫ﺑﻪ ﻋﻮام اﺳﺖ. اﻟﺒﺘﻪ در ﺗﺎریﺦ ﻫﻨﺮ ﺷﺎﻫﺪ آن ﻫﺴﺘیﻢ کﻪ ﻫﻨﺮ ﻋﻮام ﺑﻪ ﻣﻮازت ﻫﻨـﺮ ﺧـﻮاص‬‬‬

‫اﻟﺒﺘﻪ‌ در‌ ﺳﺎدﮔی و ﺑیآﻻیﺸی و کﻮﺗﺎه و ﺻﺮیﺢ ﺑﻮدن )ﺑﻪ ﻋکﺲ ﻫﻨﺮ ﺧﻮاص کﻪ ﭘﺮ ﭘیﺮایـﻪ‬‬‬

‫اﺳﺖ( رخ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ. کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﺳﺎدهای کﻪ در کﻨﺎر کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﭘﺮ ﻧﻘﺶ و ﻧﮕﺎر در کﻮﭼﻪ‬‬‬

‫ﭘﺲ کﻮﭼﻪﻫﺎی ﺗﻬﺮان‌ ﺑﻪ‌ ﭼﺸﻢ ﻣیﺧﻮرد‌، ﺷﺎﻫﺪی ﺑـﺮ ایـﻦ ﻣﺪﻋﺎﺳـﺖ. ﻧﻮﺷـﺘﻪﻫـﺎی ایـﻦ‬‬‬

‫کﺘیﺒﻪﻫﺎ ﻫﻤﺎن ﻃﻮر کﻪ اﺷﺎره ﺷﺪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از:‬‬‬

‫1ـ آیﺎت ﻗﺮآﻧی‌:‬‬‬

‫»و ان یکﺎد...«‬‬‬

‫»آیﻪ اﻟکﺮﺳی...«‬‬‬

‫»ﻧﺼﺮ ﻣﻦ اﷲ و ﻓﺘﺢ‌ ﻗﺮیﺐ‌«‬‬‬‌

‫»اﻧﺎ ﻓﺘﺤﻨﺎ ﻟک ﻓﺘﺤﺎ ﻣﺒیﻨﺎ«‬‬‬

‫»ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣیﻢ«‬‬‬

‫2ـ اﺳﻤﺎء و ﺻﻔﺎت ﺧﺪا:‬‬‬

‫ﻫﻮاﻟﺮزاق‬‬‬

‫ﻫﻮاﻟﻄیﻒ‌،‌‌‬‬‬‌

‫اﻟﻌﺰه ﷲ‬‬‬

‫یﺎﻗﺎﺿی اﻟﺤﺎﺟﺎت‬‬‬

‫یﺎ رﻓیﻊ اﻟﺪرﺟﺎت‬‬‬

‫یﺪاﷲ ﻓﻮق ایﺪیﻬﻢ‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 77)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺑﺎورﻫﺎ ﺑﺮ‌ ﺳﺮدر‌ ورودیﻫﺎی‌ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 77‬‬‬

‫3ـ اﺣﺎدیﺚ:‬‬‬

‫ﻗﺎل اﷲ ﺗﺒﺎرک ﺗﻌﺎﻟی ﻋﺰوﺟﻞ وﻻیﺖ ﻋﻠی ﺑـﻦ اﺑیﻄﺎﻟـﺐ ﺣـﺼﻨی‌ ﻓﻤـﻦ دﺧـﻞ‬‬‬

‫ﺣﺼﻨی اﻣﻦ ﻣﻦ ﻋﺬاﺑی‬‬‬

‫اﻟﺴﻼم ﻗﻮل ﻣﻦ رب اﻟﺮﺣیﻢ‬‬‬

‫3. ﻋﺒﺎرات ﻣﺬﻫﺒی‌: اﺳﺎﻣی ﭘﻨﺞ ﺗﻦ )ﻣﺤﻤﺪ‌، ﻋﻠی‌، ﻓﺎﻃﻤﻪ، ﺣﺴﻦ و ﺣﺴیﻦ(،‬‬‬

‫ﻧﻤﻮﻧﻪای از کﺘیﺒﻪ و ان یکﺎد و ﺣﺪیﺚ ﺣﺼﻦ‬‬‬

‫2. ﺳﺮدرﻫﺎی ﻧﻘﺶ و ﻧﻤﺎ‬‬‬

‫اﻟﻒ( کﺎﺷیکﺎری‬‬‬

‫آرایﺶ ﺷﻤﺴﻪ / کﺘیﺒﻪ ﺧﻄی‬‬‬

‫ب( ﮔﭻﺑﺮی / ﻧﻘﻮش ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ‬‬‬

‫ﻧﻘﺶﻫﺎی ﮔیﺎﻫی / ﺣیﻮاﻧﺎت / ﻓﺮﺷﺘﻪ و...‬‬‬

‫ج( آﺟﺮﭼیﻨی‬‬‬‌

‫ﻃﺮحﻫﺎی ﮔیﺎﻫی / اﺳﻠیﻤی / ﻫﻨﺪﺳی / ﺣیﻮاﻧی‬‬‬

‫ﻧﻘﻮش و ﻃﺮحﻫﺎی ﺟﺎن ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺮ ﺳﺮدرﺧﺎﻧﻪﻫﺎی ﺗﻬﺮان )ﻣﻨﻄﻘﻪ 21 ﺷﻬﺮداری(، ﻧﻘﻮش‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 78)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58 و ﺑﻬﺎر 68‬ ‫87‬‬‬‬‬

‫ﮔیﺎﻫی و ﻃﺮحﻫﺎی اﺳﻠیﻤی ـ ﮔیﺎﻫی‌ ﺣکﺎیﺖ‌ از ﺑﺎور ﻃﺒیﻌﺖ ﻣﺤﻮر و ارﺗﺒﺎط ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ ﺑـﺎ‬‬‬

‫ﻃﺒیﻌﺖ دارد. ﺑﺮﺧی از ﻣﺤﻘﻘﺎن ﺑﺮ ایﻦ ﺑﺎورﻧﺪ کﻪ ایﻦ ﻧﻘﻮش ﺣﺎﺻﻞ ذﻫﻨیﺖ ﺷکﻞ ﮔﺮﻓﺘـﻪ‬‬‬

‫در ﻃﺒیﻌﺖ کﻮیﺮی اﺳﺖ، اﻣﺎ ﻧکﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤیﺖ‌ اﺳﺘﻤﺮار‌، ﺗﺪاوم و ﺗﻐییﺮ ﺷکﻞ ایﻦ ﻧﻘـﻮش‬‬‬

‫اﺳﺖ کﻪ ﮔﺎه ﺑﻪ ﺷکﻞ ﺣﻘیﻘی ﺧﻮد، ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ، ﺳﭙﺲ ﺷﺎه ﻋﺒﺎﺳی و ﺻـﺪﺑﺮگ ﺑـﻪ ﺷـکﻞ‬‬‬

‫ﮔﻞ ﺳﺮخ و ﻣﺤﻤﺪی رخ ﻣیﻧﻤﺎیﺪ. ﺑﻪ دﻟیﻞ ﻫﻤیﻦ ﺣﻀﻮر‌ ﻣکﺮر‌ و ﺗﺪاوم و ﺗکـﺮار اﺳـﺖ‬‬‬

‫کﻪ ﭘﺎ ﺑﻪ ﺳﺮزﻣیﻦ ﻧﻤﺎدﻫﺎ ﻣیﮔﺬارد. از ایﻨﺮو ﺷﺎیـﺴﺘﻪ اﺳـﺖ ﻗﺒـﻞ از ﭘﺮداﺧﺘـﻪ ﺑـﻪ ﻋﻨﺎﺻـﺮ‬‬‬

‫ﻧﻤﺎدیﻦ در ﺳﺮدرﻫﺎ، اﺷﺎره کﻮﺗﺎﻫی ﺑﻪ ﻧﻤﺎد داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـیﻢ ﺗـﺎ ﺣـﻀﻮر‌ و ﺑﺮرﺳـی‌ آﻧﻬـﺎ‌ در‬‬‬

‫ﺳﺮدرﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎد‌ ﻗﺎﺑﻞ‌ ﺗﺄﻣﻞﺗﺮ‌ ﺷﻮد.‬‬‬

‫ﻧﻤﺎد‬‬‬

‫اﻧﺴﺎن ﻏﺎرﻧﺸیﻦ ﺑﺮای ﺑیﺎن ﺷﻮر ﻋﺎﻃﻔی در ﻋﺼﺮ ﺧﺎﻣﻮﺷی ﺧﻮد از ﻧﺨﺴﺘیﻦ زﺑﺎن؛ زﺑﺎن‬‬‬

‫ﻣﺠﺎزی کﻪ ﻣﺘﺸکﻞ از‌ ﺳﺎدهﺗﺮیﻦ‌ اﺷکﺎل‌ ﺗﺮﺳیﻤی اﺳﺖ، ﺑﻬﺮه ﮔﺮﻓـﺖ کـﻪ آن را ﻧﺨـﺴﺘیﻦ‬‬‬‌

‫ﺧﻠﻖ‌ ﻧﻤﺎدیﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ. از ایﻦرو ﻧﻤﺎد اﺑﺰار ﺑﺎزﺗﺎب اﻧﺪیﺸﻪ و ذﻫﻨیـﺎت ﺑـﺸﺮ اﺳـﺖ کـﻪ در‬‬‬

‫ﺗﺒﺎدل ﺟﻬﺎنﺑیﻨی، آﻧﭽﻪ اﻧﺴﺎن از ﻣﺤیﻂ‌ ﭘیﺮاﻣﻮن‌ ﺧﻮد‌ دریﺎﻓﺖ ﻣیکﻨﺪ، ﻧﻘﺶ ﺑـﺴﺰایی ایﻔـﺎ‬‬‬

‫ﻣیکﻨﺪ. از ﺳﻮی دیﮕﺮ، ﺑﺎور‌ ﺑﺸﺮ ﺑﻪ »ﻧیﺮوی ﻣﻘﺪس«1 در ﺗﺼﻮیﺮ ﻧﮕﺎرﻫﺎ، ﻧﻘﻮش ﺗﺮﺳیﻤی،‬‬‬

‫ﺳﭙﺲ ﻧﻘﻮش ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺑﺮ روی ﺳﻨﮓ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ، ﺳـﭙﺲ‌ وﺟـﻮد‌ ﻣﺠـﺴﻤﻪ‌، ﺗﻤﺜـﺎل و ﻧﻘﺎﺷـی‬‬‬

‫ایﺰدان، اﻟﻬﻪﻫﺎ، ﺧﺪایﮕﺎن و اﺳﺎﻃیﺮ در ﺟﺎی ﺟﺎی زیﺴﺘﮕﺎه اﻧﺴﺎن‌ )ﻏﺎر‌، ﻣﻌﺎﺑﺪ، ﺧﺎﻧـﻪ و...(‬‬‬

‫ﺑﺎ ﺑﺎور اﻧﺘﻘﺎل ﻧیﺮوی ﻣﺎوراﻟﻄﺒیﻌﻪ ﺑﻪ ایﻦ ﺧﻠﻖ ﺷﺪهﻫﺎی ﺑﺸﺮی ﺑﺎ ﻗﺪرت ﺟﺎدویی‌ و ﻣﺎﻧﺎیی‬‬‬‌

‫ﺧﻮد‌ ﺑﻪ ﻧﻤﺎد ﻣیاﻧﺠﺎﻣﺪ.‬‬‬

‫ﺑﺪیﻦ ﺗﺮﺗیﺐ ﻧﻤﺎدﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﻔیﺮ اﻧﺪیﺸﻪ و اﻟﻔﺒﺎیـ‌ ﻓﺮﻫﻨﮓ‌ ﺑﺸﺮی‌، ﻓﺼﻞ دیﮕـﺮی از‬‬‬

‫ﺗﺎریﺦ ﺑﺎورﻫﺎ و ﺟﻬﺎنﺑیﻨی را ﮔﺸﻮده و ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻏﻨﭽﻪای ﺳﺮ زده از ﻫﻤﺎن‌ ﺑﺎورﻫﺎ‌، اﻋﺼﺎر‌ و‬‬‬

‫ﻗﺮون را ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﮔﺬارده اﺳﺖ و در ﺑﺴﺘﺮ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺑﻪ اﺷکﺎل ﻣﺨﺘﻠﻒ )ادﺑیﺎت‌ ﺷـﻔﺎﻫی‌ و‬‬‬

‫1. دورکیﻢ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ایﻦ ﻧیﺮو ﻧﻪ ﻣﻨﺒﻌﺚ از ﺑیﻢ ﻧیﺎکﺎن ﺑﻮد ﻧﻪ‌ از‌ ﺗﺠﺴﻢ‌ ﻃﺒیﻌﺖ، ﺑﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﻧیﺮویی ﺑﻮد ﭘﻨﻬﺎن در‬‬‬

‫ﺗﻮﺗﻢ یﺎ اﺷیﺎی واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﺗﻮﺗﻢ کﻪ‌ ﻧﺸﺎﻧﻪای‌ از ﺧﻮد اﺟﺘﻤﺎع ﻗﺒیﻠﻪ ﻣﺤﺴﻮب ﻣیﺷﺪ. )یﻮﺳﻔیزاده، 2831:301(‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 79)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺑﺎورﻫﺎ ﺑﺮ‌ ﺳﺮدر‌ ورودیﻫﺎی‌ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 97‬‬‬

‫ﻏیﺮﺷﻔﺎﻫی )ﺗﺼﻮیﺮ، ﻧﻮﺷﺘﻪ، کﻼم و...( از ﻧﺴﻠی ﺑﻪ ﻧﺴﻠی دیﮕﺮ و از ﺳـیﻨﻪای ﺑـﻪ‌ ﺳـیﻨﻪای‬‬‬‌

‫دیﮕﺮ رخ ﻣیﻧﻤﺎیﺪ.‬‬‬

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺳیﻨﻪ ﺑﻪ ﺳیﻨﻪ ایﺮان زﻣیﻦ ﺑﻪ ﺷکﻞ‌ ﻧﻤﺎد‌ ﺑﺮ‌ ﺳﺮدر ﺧﺎﻧﻪﻫـﺎی ﺗﻬـﺮان، ﺣکﺎیـﺖ‬‬‬

‫دوران اﺳﺖ. ﻫﻤﺎن ﻃﻮر کﻪ در آﻏﺎز اﺷﺎره ﺷﺪ، از ﺟﻤﻠﻪ‌ ﻧﻤﺎدﻫﺎی‌ ﻧﺸﺴﺘﻪ‌ ﺑﺮ ﺳﺮدر ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ‬‬‬

‫ﻣ ـیﺗ ـﻮان ﺑ ـﻪ ﻋﻨﺎﺻ ـﺮ ﻗﺎﻟ ـﺐ ﮔ ـﻞ‌ ﻧیﻠ‌ ـﻮﻓﺮ )ﻧﻘ ـﻮش کﺎﺷ ـی(، ﺷﻤ ـﺴﻪ / ﺧﻮرﺷ ـیﺪی )در‬‬‬

‫ـ‬ ‫ـ‬ ‫ـ‬ ‫ـ‬ ‫ـ‬ ‫ـــ‬‌ ‫ـ‬‌ ‫ــ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‫کﺎﺷیکﺎریﻫﺎ(، اژدﻫﺎ، ﻃﺮحﻫـﺎی اﺳـﻠیﻤی و آﺟـﺮ ﭼیﻨـی، ﻫﻤﭽﻨـیﻦ ﻧﻘـﻮش ﺑﺮﺟـﺴﺘﻪ و‬‬‬

‫ﮔﭻﺑﺮی‌ ﺷیﺮ‌، ﻣﻼﺋک و ﻧﻘﺶ اﻧﺴﺎن اﺷﺎره کﺮد. ﻧکﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ‌ اﻫﻤیﺖ‌ اﺳﺘﻤﺮار‌، ﺗکﺮار و وﺟـﻪ‬‬‬

‫اﺷﺘﺮاک ﺑﺎورﻫﺎی اﺳﻄﻮرهای و دیﻨی ﻧﻤﺎدﻫﺎی‌ ﻧیﻠﻮﻓﺮ‌، ﺷﻤﺴﻪ )ﺧﻮرﺷیﺪی(، ﺷـیﺮ و ﻧﻘـﺶ‬‬‬

‫اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﮔﻠی در ﻣیﺎن دﺳﺘﺎن اوﺳﺖ.‬‬‬

‫ﻧیﻠﻮﻓﺮ‌ )کﺎﺷی‌ کﺎری(: در روﻧﺪ ﺗکﺎﻣﻠی ﺧﻮد‌ ﺑﻪ‌ اﺷـکﺎل ﻣﺨﺘﻠـﻒ‌ در‌ ﻫﻨـﺮ‌ ایﺮاﻧـی رخ‬‬‬

‫ﻧﻤﻮده و از ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ‌ در‌ ﻧﻘﻮش ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺗﺨﺖ ﺟﻤﺸیﺪ ﺑﻪ ﮔﻞ ﺷـﺎهﻋﺒﺎﺳـی در ﻓـﺮش و‬‬‬

‫کﺎﺷیکﺎری از‌ آن‌ ﺑﻪ ﮔﻞ ﺻﺪﺑﺮگ در ﻧﻘﺎﺷی ﺳﭙﺲ‌ ﺑﻪ ﮔﻞ ﺳﺮخ یﺎ‌ ﻣﺤﻤﺪی‌ ﺗﻐییـﺮ ﺷـکﻞ‬‬‬

‫داده اﺳﺖ. ﮔﻞ‌ ﻧیﻠﻮﻓﺮ‌ ﻧﻤﺎد آﻓـﺮیﻨﺶ، زایـﺶ، زن، زﻧـﺪﮔی، زﻣـﺎن، ﭘـﺎکی و ﻧـﻮر اﺳـﺖ.‬‬‬

‫ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻦ آن در‌ ﻃﻠﻮع‌ و ﺑﺴﺘﻪ ﺷﺪن آن در ﻏﺮوب‌ ﺣکﺎیﺖ‌ از‌ رﺳﺘﺎﺧیﺰ دارد.‬‬‬‌

‫ﻃﺮح‌ و ﻧﻘﺶ ﮔﻞ ﺷﺎهﻋﺒﺎﺳی کﻪ‬‬‬‌

‫در‌ ﻧﻘﻮش ﻓﺮش و کﺎﺷی اﺳﺘﻔﺎده‬‬‬

‫ﻣیﺷﻮد‬‬‬

‫اﺳﺘﻤﺮار و ﺣﻀﻮر ﺑیﭘﺎیﺎن ایﻦ ﻧﻘﺶ در ﻫﻨﺮ ایﺮاﻧـی کـﻪ‌ اکﻨـﻮن‌ ﺑـﺮ ﺳـکﻪ 52ﺗﻮﻣـﺎﻧی‬‬‬

‫)ﭘﺸﺖ ﺳکﻪ‌( ﻧﺸﺴﺘﻪ‌ اﺳﺖ، ﺟﺎی‌ ﺗﻌﻤﻖ‌ و ﺗﻔﺤﺺ‌ ﺑیﺸﺘﺮی دارد. در اﺳـﺎﻃیﺮ‌ ایـﺮان آﻣـﺪه‬‬‬

‫اﺳﺖ کﻪ ﻓﺮ ﻣﻬﺮ )ﻧﻤﺎیﻨﺪه ﺧﻮرﺷیﺪ( و ﻓﺮ زرﺗﺸﺖ )ﭘیﺎمآور ﻧﻮر و ﭘﺎکی( در ﻣیﺎن‌ ایﻦ‌ ﮔﻞ‬‬‬

‫در ﺣﺮیﻢ اﻣﻦ ﻏﻨﻮدهاﻧﺪ ﺗﺎ‌ در‌ زﻣﺎن‌ ﺧﻮد‌ ﺳﺮ‌ ﺑﺮ آورﻧﺪ. ﺑﺮاﺳﺎس‌ ﺣکﺎیﺖﻫـﺎیـ‌ اﺳـﻄﻮرهـای‬‬‬

‫آﻧﺎﻫیﺘﺎ، ﻓﺮ ﻣﻬﺮ را از ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ ﺑﺎردار ﺷﺪ و در ﺷﺐ ﭼﻠﻪ، ﺷﺒی کﻪ ﻧﻮر‌ ﺑﺮ‌ ﺗـﺎریکی‌ ﻏﻠﺒـﻪ‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 80)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن‌ 58‌ و ﺑﻬﺎر‌ 68‌‬ ‫08‌‬‬‬‬‬‌

‫ﻣیکﻨﺪ، او را ﺑﻪ دﻧیﺎ آورد. از ایﻦ رو ﻧیﻠﻮﻓﺮ را ﻧﻤﺎد آﻧﺎﻫیﺘـﺎ، اﻟﻬـﻪ آب، در ایـﺮان ﺑﺎﺳـﺘﺎن‬‬‬

‫ﻣیداﻧﻨﺪ. ﮔﻞ آﻓﺘﺎﺑﮕﺮدان ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎد ﻣﻬﺮ در ﺑﺮﺧی‌ ﻣﻮارد ﻫﻢ زﻣﺎن ﺑﺎ ﻧیﻠﻮﻓﺮ و ﮔـﺎه ﺑـﻪ‬‬‬

‫ﻋﻨﻮان ﺟﺎﻧﺸیﻦ او ﻇﺎﻫﺮ ﻣیﺷﻮد.‬‬‬

‫ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﻌﻤﺎری )کﺎش و ﻧﻘﻮش ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ( ﺑﻠکﻪ در ﺳﺎیﺮ ﻫﻨﺮﻫﺎی دﺳﺘی‬‬‬

‫ایﺮاﻧیﺎن از ﺟﻤﻠﻪ‌: ﻓﺮش‌، ﮔﻠیﻢ و ﻧﻘﺶ ﺳﻔﺎل ﺑﺴیﺎر ﺟﻠﻮه ﻣیﻧﻤﺎیﺪ. ﺑﻪ ﻫﻤیﻦ دﻟیﻞ ﺑﺮ اریکﻪ‬‬‬

‫ﻧﻤﺎد ﺗکیﻪ ﻣیزﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺎور ﭘﺪران ﺧﻮد را در ﻣیﺎن ﻧﻘﺶﻫﺎ ﭘﺬیﺮا ﺑﺎﺷﺪ.‬‬‬

‫ﻧﻘﺶ ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ ﺑﺮ‌ روی‌ کﺎﺷی‬‬‬

‫ﺑﺨﺸی از ﺳﺮدرﺧﺎﻧﻪای در‬‬‬

‫ﻣﺤﻠﺔ آﺑﺸﺎر‬‬‬

‫ﺑﺮﺧی از ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان ﺑﺮ ایﻦ ﺑﺎورﻧﺪ کﻪ ﻧیﻠﻮﻓﺮ یﺎ ﻟﻮﺗﻮس از ﺟﻤﻠﻪ ﻧﻘﺶﻫـﺎیی اﺳـﺖ‬‬‬

‫کﻪ از‌ ﻣﺼﺮ‌ وارد ﺑیﻦاﻟﻨﻬﺮیﻦ ﺷﺪه و از آﻧﺠﺎ‌ ﺑﻪ‌ ایﺮان رﺳیﺪه اﺳﺖ، اﻣﺎ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎی ﻧﻈﺮیﻪﻫـﺎی‬‬‬

‫ﺗﻄﻮرﮔﺮایی وﺟﻮد ﻧﻤﺎدﻫﺎ، ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ و آیـیﻦ ﺑﺎورﻫـﺎی ﻣـﺸﺎﺑﻪ، ﻣـیﺗـﻮان آن را در »اﺻـﻞ‬‬‬

‫وﺣﺪت رواﻧی« یﺎ ﻫﻤﺎن آﮔﺎﻫی‌ ﺟﻤﻌی‌ دورکیﻢ؛ یﻌﻨی ﺣﻀﻮر اﺷﺘﺮاکﺎت‌ در‌ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻠـﻞ‬‬‬

‫ﺗﻮﺟیﻪ کﺮد. ﻧکﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤیﺖ در وﺟﻮد ﮔﻞ ﻧیﻠـﻮﻓﺮ در ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﺗـﺼﻮیﺮی ایﺮاﻧـی ﻧـﻮع‬‬‬

‫ﻧﮕﺮش و ﺑﺎور آن اﺳﺖ. در ﻣﺼﺮ آن را ﻧﻤﺎد زﻧﺪﮔی و ﺗﻮﻟﺪ، در ﻫﻨﺪ ﻧﻤﺎد‌ ﻫﺮ‌ ﮔﻮﻧـﻪ ﺳـیﺮ‬‬‬

‫ﺗکﺎﻣﻠی و ﻧﺸﺎﻧی ﺑﺮای ﻋﺒﻮر از زﻧﺪﮔی زﻣیﻨی ﺑﻪ دﻧیﺎی دیﮕﺮ و در ایﺮان از آﻧﺠﺎ کـﻪ ایـﻦ‬‬‬

‫ﮔﻞ ﺑﺎ ﻃﻠﻮع ﺧﻮرﺷیﺪ ﺷکﻔﺘﻪ ﻣیﺷﻮد و ﺑﺎ ﻏﺮوب، ﮔﻠﺒﺮگﻫﺎی آن ﺑﺴﺘﻪ ﻣیﺷﻮد‌ ﻧﻤﺎد‌ ﻧﻮر،‬‬‬‌

‫ﭘﺎکی و ﻣﺎدر اﺳﺖ. ﺑﺴﺘﺮ رﺷﺪ آن در ﻣیﺎن ﺗﺎﻻب و ﮔﻞ ﺳیﺎه، آن را ﺑﻪ ﺟﺎیﮕﺎه ﻧﻤـﺎدیﻨی از‬‬‬‌

‫آﻓﺮیﻨﺶ ـ از ﭘﺴﺖ ﺑﻪ ﻫﺴﺖ و از ذره ﺑﻪ اوج ـ و ﺟﻠﻮه و ﻧﻤﺎدی‌ از‌ آﻓﺮیﻨﺶ‌ در ﻣیﺎن ﻧﻮر‬‬‬

‫و ﺑیﺶ از ﻫﻤﻪ، ﻧﻤﺎد ﻃﺒیﻌﺖ از رﺳـﺘﺎﺧیﺰ و ﺑﺮﺧﺎﺳـﺘﻦ در ﭘـی ﻣـﺮگ رﺳـﺎﻧﺪه اﺳـﺖ‌. ‌‌در‬‬‬‌

‫ﺳﺮآﻏﺎز اﺳﻄﻮره، ﺑﻪ اﻟﻬﻪ آب ﻣﻨﺘﺴﺐ و ﺳﭙﺲ یﺎدﻣﺎﻧی از ﻣﻬﺮ ﻣیﺷﻮد. ﺑﻪ ﻣـﺮور‌ در‌ دوران‬‬‬‌

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 81)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺑﺎورﻫﺎ ﺑﺮ ﺳﺮدر ورودیﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 18‬‬‬

‫اوج ﺷیﻌﻪﮔﺮی ﻧﺎم ﻋﺎﻟﻢ ﻗﻄﺐ، ﺷﺎه ﻋﺒﺎس‌، زیﻨﺖﺑﺨﺶ آن ﻣیﺷﻮد. ﺑﺎ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﮔـﺰاردن‬‬‬

‫ﺗﻌﺼﺒﺎت دیﻨی و ﺑﺎورﻫﺎی دیﻦ ﺑﺎﺳﺘﺎن، ﺑﺎ‌ ﮔﻠی ﻫﻢﻧﺸیﻦ ﻣیﺷﻮد کﻪ‌ ﻋﻄﺮ‌، ﺑﻮ و ﻧﻤﻮد ﻋیﻨی‬‬‬

‫دارد، ﮔﻞ ﺳﺮخ یﺎ ﻣﺤﻤﺪی. ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎیی از ایﻦ روﻧﺪ رﺷﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر آﮔﺎﻫﺎﻧﻪ یﺎ ﻧﺎآﮔﺎﻫﺎﻧـﻪ در‬‬‬

‫ﻧﻘﻮش ﺳﺮدر ﺧﺎﻧﻪﻫﺎی ﺳﻨﺘی ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪه ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣیﺧﻮرد.‬‬‬

‫ﻧکﺘﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺄﻣﻞ‌ ﻧﻘﺶ ﮔـﻞ ﻧیﻠـﻮﻓﺮ در ﺳـﺎیﺮ ﻧﻤﺎدﻫـﺎ از ﺟﻤﻠـﻪ کﺎﺷـی کـﺎری ﺷﻤـﺴﻪ‬‬‬

‫)ﺧﻮرﺷیﺪی( ﺑﺎ ﺷﻌﺎع ﻋﺪد 21 ﻣیﺑﺎﺷﺪ. ایﻦ ﻋﺪد ﻋﻼوه ﺑﺮ آﻧکﻪ ﮔﻠﺒﺮگﻫﺎی ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ را‬‬‬

‫ﺗﺪاﻋی ﻣیکﻨﺪ، ﻧﻤﺎدی از زﻣـﺎن‌، ﮔـﺮدش‌ ﺣیـﺎت در یـک ﺳـﺎل اﺳـﺖ. از ﺳـﻮی دیﮕـﺮ،‬‬‬

‫ﻫﻤﻨﺸیﻨی و ارﺗﺒﺎط ﺷﻤﺴﻪ )ﺧﻮرﺷیﺪی( ﺑﺎ ﻧﻮر و ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ ﺑﺎر دیﮕﺮ ﺣﻀﻮر و ﻫﻢﻧﺸیﻨی‬‬‬

‫آب و ﻧﻮر، اﺳـﺎس ﻫـﺴﺘی، را یـﺎدآوری ﻣـیکﻨـﺪ کـﻪ آن‌ ﻧیـﺰ‌ ﺑﺮﺧﺎﺳـﺘﻪ از ﺟﻬـﺎنﺑیﻨـی‬‬‬

‫)یکﺘﺎﭘﺮﺳﺘی( ایﺮاﻧیﺎن دارد.‬‬‬

‫ﻃﺮح اژدﻫﺎ )آﺟﺮﭼیﻨی. ﮔﭻﺑﺮی(: از ﺗﺼﻮیﺮ یـﺎ ﻃـﺮح اژدﻫـﺎ در ﻃـﺮحﻫـﺎی ﺳـﺮدر‬‬‬

‫ﺧﺎﻧﻪﻫﺎی ﺗﻬﺮان کﻢ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه و ﺗﻨﻬـﺎ یـک ﻣـﻮرد آﺟﺮکـﺎری ﻣـﺸﺎﻫﺪه‌ ﻣـیﺷـﻮد‌، اﻣـﺎ‬‬‬

‫ﻃﺮحﻫﺎی دﻫﺎن اژدری از ﺟﻤﻠﻪ ﻃﺮحﻫﺎی اﺳﻠیﻤی اﺳﺖ کﻪ در ﻗﺎﻟﺐ اﺳـﻠیﻤی و ﺗﺮکیﺒـی‬‬‬

‫ﮔﻞ و ﮔیﺎه در ﻃﺮحﻫﺎی ﮔﭻﺑﺮی وﺟﻮد دارد.‬‬‬

‫آﺟﺮکﺎری ﻃﺮح اژدﻫﺎ، ﻧﺒﺶ کﻮﭼﻪ‬‬‬

‫اﻧﺒﺎر ﻣﻌیﺮ‌، ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن‌ 4831‌‬‬‬

‫اژدﻫﺎ یﺎ ﻣﺎر در‌ ﻓﺮﻫﻨﮓ‌ ایﺮاﻧی‌ ﻧﻤﺎد ﺧﺸکی، کﻮیﺮ، ﺑیﻤـﺎری و ﺷـﺮ اﺳـﺖ و ﻏﺎﻟﺒـﺎً در‬‬‬

‫ﺗﻘﺎﺑﻞ ﺑﺎ ﺧیﺮ ﻗﺮار ﻣیﮔیﺮد کﻪ در ﻃﺮحﻫﺎی ایﺮاﻧی ﻧیﺰ ﺑﻪ ﺻﻮرت اﺳﻠیﻤی‌ ﺑﻪ‌ ﺷکﻞ‌ اژدری‬‬‬

‫ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻃﺮحﻫﺎی ﮔیﺎﻫی آورده ﺷﺪه اﺳﺖ‌.‬‬‬‌

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 82)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58 و ﺑﻬﺎر 68‬ ‫28‬‬‬‬‬

‫در ﻓﺮﻫﻨﮓ ایﺮاﻧی، اژدﻫﺎ ﺑیﺸﺘﺮ ﺑﺎر ﻣﻨﻔی دارد‌ و در‌ اوﺳﺘﺎ‌ از آن ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان ﺧَﺮَﻓِـﺴﺘﺮانـ‬‬‬

‫ﺣیﻮاﻧﺎت اﻫﺮیﻤﻨی یﺎد ﺷﺪه اﺳﺖ‌1. اﻏﻠﺐ در ﺣﻤﺎﺳﻪﻫﺎی اﺳﺎﻃیﺮی ﺷﺎﻫﺪ ﻣﺒﺎرزه و ﺟﻨـﮓ‬‬‬

‫و ﺟﺪال ﺑیﻦ ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﺎن ایﺰدی و اژدﻫﺎ ﻫﺴﺘیﻢ و ﻣﻌﻤﻮﻻ یکی از ﻣﺮاﺣﻞ‌ ﺟﻨﮓ‌ ایﻦ‌ ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﺎنـ‬‬‬

‫ﺑﻪ ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ اژدﻫﺎ اﺧﺘﺼﺎص دارد کﻪ ﺧﻮد ﺟﻨﺒﻪ ﻧﻤﺎدیﻦ‌ ﮔﺬر‌ ﺳیﺮ و ﺳﻠﻮک و ﻧﺎﺑﻮد کﺮدن‬‬‬

‫اﻣیﺎل و ﻧیﺖﻫﺎی ﺷیﻄﺎﻧی اﺳﺖ. از ﺟﻤﻠﻪ ایﻦ ﭘﻬﻠﻮاﻧﺎن ﺑیﺷـﻤﺎر ﻣـیﺗـﻮان ﺑـﻪ ﮔﺮﺷﺎﺳـﺐ‬‬‬‌

‫ﺑﻬﺮام‌ ﮔﻮر‌ )ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ اژدﻫﺎکﺶ(، ﻓﺮیﺪون، رﺳﺘﻢ و درﻓﺶ اﺷﺎره کﺮد.‬‬‬

‫اژدﻫﺎ در اﻏﻠﺐ‌ ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎ‌ ﺑﻪ‌ ﺟﺰ ﭼیﻦ، ﻧﻤﺎد ﻧﺎﭘﺎکی، ﭘﻠیﺪی، ﻇﻠـﻢ، اﺳـﺘﺒﺪاد، ﺟﻬـﻞ و‬‬‬

‫ﺑﺖﭘﺮﺳﺘی و در ایﺮان ﻧﻤﺎد ﺧﺸکـﺴﺎﻟی‌ اﺳـﺖ‌. اژدﻫـﺎ‌ آب را از ﺑـﺎروری ﺑـﺎز ﻣـیدارد و‬‬‬

‫ﺑیﻤﺎری ﺑﻪ دﻧﺒﺎل دارد. در اﻓﺴﺎﻧﻪﻫـﺎی ایﺮاﻧـی‌، ﻣـﺎر‌ ﻧﻤـﺎد ﺧﻮﻧﺨـﻮاﻫی، دﺷـﻤﻨی و ﻫﺪیـﻪ‬‬‬

‫اﻫﺮیﻤﻦ ﺑﻪ ﺿﺤﺎک ﻣﺎر ﺑﻪ دوش اﺳﺖ. ﺿﺤﺎک ﺑﺎ‌ ﺻﻔﺎت‌ ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ‌ ﺧﻮدﺧﻮاﻫی، زیﺎدهﻃﻠﺒی‬‬‬

‫و... ﺗﺴﻠیﻢ اﻫﺮیﻤﻦ ﻣیﺷﻮد و ﻫﺪیﻪ او اﻓکﺎر ﺧﻮد ﺿـﺤﺎک ﻫﻤـﺎن ﻣﺎرﻫـﺎی زیـﺎده‌ ﺧـﻮاه‬‬‬‌

‫ﻫﺴﺘﻨﺪ.‬‬‬

‫ﺑﺎ ﻇﻬﻮر اﺳﻼم، اژدﻫﺎ و ﻣﺎر دارای دو ﺟﻨﺒﻪ ﻧیک و ﺑﺪ ﻣیﺷﻮد‌ و در‌ روایﺎت‌ اﺳـﻼﻣی‬‬‬

‫ﺑﻪ ﻣﺎر ﺑﻬﺸﺘی، ﺗﺒﺪیﻞ ﺷﺪن ﻋﺼﺎی ﻣﻮﺳی ﺑﻪ اژدﻫـﺎ و ﻧـﺎﺑﻮد کـﺮدن ﻣﺎرﻫـﺎی ﺟـﺎدوﮔﺮان‬‬‬

‫اﺷﺎره‌ ﺷﺪه‌ اﺳﺖ، اﻣﺎ اژدﻫﺎ از ﺟﻤﻠﻪ ﺣیﻮاﻧﺎت ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎن ﻋﻠی )ع( اﺳـﺖ و ﺑـﻪ واﺳـﻄﻪ‬‬‬‌

‫ﺑﺎورﻫﺎی‌ ایﺮاﻧی‌ و ﺣﻀﻮر اژدﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﻨﺼﺮی اﻫﺮیﻤﻨی و ﻣﻘﺒﻮﻟیـﺖ ﭼﻬـﺮه ﻋﻠـی )ع(‬‬‬

‫داﺳﺘﺎنﻫﺎی ﺑیﺷﻤﺎری در ایﻦ ﺑـﺎره‌ ﺳـﺎﺧﺘﻪ‌ و ﭘﺮداﺧﺘـﻪ‌ ﺷـﺪه اﺳـﺖ2. ﺣـﻀﻮر آن ﻣیـﺎن‬‬‬

‫ﻧﻤﺎدﻫﺎی ایﺮاﻧی ﭘﺲ از اﺳﻼم، ﻧﻤﺎدی اﺳﺖ‌ از‌ رﻋﺐاﻧﮕیﺰﺗﺮیﻦ ﻫﺮاسﻫﺎ کﻪ ﺗﺤـﺖ ﺳـﻠﻄﻪ‬‬‬

‫ﻋﻠی )ع( درآﻣﺪه اﺳﺖ، از ایﻦرو ﺑﺎ ﻧﺎم و یﺎد ﻋﻠی از ﺷﺮ‌ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ‌ ﭘﻠیـﺪی و ﺷـﺮ در اﻣـﺎن‬‬‬

‫ﺧﻮاﻫیﻢ ﻣﺎﻧﺪ. ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم ﻧیﺰ اژدﻫﺎ ﻧﻤﺎد‌ کﺎرﻫﺎی‌ ﺻﻌﺐ و ﻧﺎﺷﺪﻧی ﺑﻮده کـﻪ ﺑـﻪ دﺳـﺖ‬‬‬

‫1. در‌ اﺳﻄﻮرهﻫﺎی‌ ایﺮاﻧی‌ یکی از اﺷکﺎﻟی کﻪ اﻧکﺮه ﻣیﻨﻮ ﺑﻪ‌ آن‌ ﺷکﻞ ﻇﺎﻫﺮ ﻣیﺷﻮد، ﻣﺎر اﺳـﺖ، ﻫﻤﭽﻨـیﻦ اژدی‬‬‬

‫ﻫﺎک یﺎ ﺿﺤﺎک کﻪ ﻣﺎر ﺑﺮ‌ دوش‌ دارد یکی از دیﻮاﻧی اﺳـﺖ‌ کـﻪ‌ در اﺧﺘیـﺎر‌ اﻧکـﺮه‌ ﻣیﻨـﻮ‌ اﺳـﺖ و ﻏﺎﻟﺒـﺎ ﻣﻮﺟـﻮدات‬‬‬

‫ﻧﺎﺧﻮﺷﺎیﻨﺪ در ﻗﺎﻟﺐ‌ ﻣﻮﺟﻮداﺗی‌ ﻧﻈیﺮ ﻣﺎر و اژدﻫﺎ در ﺑﺮاﺑﺮ ایـﺰدان و اﺳـﺎﻃیﺮ ﻇـﺎﻫﺮ ﻣـیﺷـﻮﻧﺪ و ﻫﻤـﻮاره ایـﺰدان و‬‬‬‌

‫ﭘﻬﻠﻮاﻧﺎن‌ ﺑﺮ ایﻦ ﻣﻮﺟﻮدات ﭘیﺮوز ﻣیﺷﻮﻧﺪ، ﻫﻤﺎن‌ ﻃﻮر کﻪ در ﭘﺎیﺎن‌ ﺟﻬﺎن‌ اﻫﻮرا ﺑﺮ اﻧکﺮه ﻣیﻨﻮ ﭼﻬﺮه‌ ﺧﻮاﻫﺪ‌ ﺷﺪ.‬‬‬

‫2. ﻓﺴﺎیی در کﺘﺎب ﺧﻮد »اژدﻫﺎ در اﺳﺎﻃیﺮ ایﺮان« ﺑﻪ ﻃﻮر کﺎﻣﻞ‌ ﺑﻪ‌ ایﻦ ﻣﺒﺤﺚ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ.‬‬‬‌

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 83)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ‌ و ﺑﺎورﻫﺎ‌ ﺑﺮ ﺳﺮدر ورودیـﻫﺎی‌ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ‌ 38‬‬‬

‫ﭘﻬﻠﻮاﻧﺎن و اﺑﺮﻣﺮداﻧی‌ کﻪ‌ ﻧﻤﺎیﻨﺪﮔﺎن ﺧیﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﻧﺎﺑﻮد ﻣیﺷﻮد. در دیﻦ زرﺗﺸﺖ ﻧیﺰ ﻧـﺎﺑﻮد‬‬‬

‫کﺮدن ﻫﺮ یک از‌ ﻣﻮﺟﻮداتـ‌ ﺧﺮﻓﺴﺘﺮایی و ﭘﻠیﺪ، ﺻﻮاب ﻣﺤﺴﻮب ﻣیﺷﻮد.‬‬‬‌

‫وﺟﻮد‌ اژدﻫﺎ در‌ ﻧﻤﺎدﻫﺎی‌ ﻣﻌﻤﺎری‌ یﺎدآور ﺗﻘﺎﺑـﻞ ﺧیـﺮ و ﺷـﺮ‌ و ﻣﺮﺣﻠـﻪای از ﮔـﺬر و‬‬‬

‫»ﺧﻮان«ﻫﺎیی اﺳﺖ کﻪ ﺑﺮای ﻋﺒﻮر از ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻄﻬیﺮ و رﺳیﺪن ﺑﻪ‌ ﻧیکـی‌، ﺑﺎیـﺪ آن را ﻧـﺎﺑﻮد‬‬‬

‫کﺮد و ﭘﺸﺖ‌ ﺳﺮ‌ ﮔﺬارد‌. ﺣﻀﻮر‌ آن‌ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎد‌ ﺑﺮ‌ ﺳﺮ در ﺧﺎﻧﻪﻫـﺎ ﻧیـﺰ ریـﺸﻪ در ﺑـﺎور‬‬‬

‫ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ ﺷﺮ دارد.‬‬‬

‫ﻃﺮح ﺑﺘﻪ ﺟﻘﻪ )ﮔﭻﺑﺮی‌(: از‌ ﺟﻤﻠﻪ‌ ﻃﺮحﻫﺎی ﻏﺎﻟﺐ در ﮔﭻﺑﺮی و کﺎﺷیکـﺎری اﺳـﺖ‬‬‬

‫کﻪ‌ ﺑﻨﺎﺑﺮ‌ ﺣکﺎیﺎت‌ و روایﺎت‌ ﺑﺴیﺎری‌ ﻧﻤﺎد‌ ﺳﺮو، ﺳـﺮو ﺧﻤیـﺪه، آﺗـﺶ ﻣﻘـﺪس ﭘﺎرﺳـی و‬‬‬

‫ﻣﺸﺖ ﮔﺮه ﺷﺪه اﺳﺖ. ﺑﺘﻪ ﺟﻘﻪ ﻧﻘﺸی زﻧﺪه و ﭘﻮیﺎﺳﺖ کﻪ در ﻃﻮل ﺣیﺎت ﺧﻮد در اﻋﺼﺎر‬‬‬

‫و ﻗﺮون ﻣﺘﻤﺎدی ﺑﺮﺣﺴﺐ‌ ﻣﺤﻞ زﻧﺪﮔی و ﻧﻮع ﮔﻮیﺶ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺷکﻞ و ﺣﺎﻟﺘی ﻧﻤﺎیﺎن ﺷﺪه‬‬‬

‫اﺳﺖ.‬‬‬

‫ﻃﺮح ﺑﺘﻪ ﺟﻘﻪ از کﺘﺎب ﻃﺮحﻫﺎ و ﻧﻘﺶﻫﺎی ﺗﺰﺋیﻨی ایﺮاﻧی‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 84)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58 و ﺑﻬﺎر 68‌‬ ‫48‌‬‬‬‬‬

‫ﺳﺮدر ﻧﻘﺶ و ﻧﻤﺎ )کﺎﺷیکﺎری و ﮔﭻﺑﺮی، ﻃﺮح ﺑﺘﻪﺟﻘﻪ(‬‬‬

‫خﺧیﺎم، ﺑﻌﺪ از ﭼﻬﺎرراه ﮔﻠﻮﺑﻨﺪک، ﭘﻼک 839، ﻣﻨﻄﻘﻪ 21 ﺷﻬﺮداری، ﺑﻬﺎر 4831‬‬‬

‫ﻋکﺲ از ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ‬‬‬

‫ایﻦ ﻃﺮح در ﺳﺎیﺮ‌ ﻫﻨﺮﻫﺎی‌ ﻇﺮیﻒ ﻧﻈیﺮ: ﺗﺮﻣـﻪدوزی، ﭘﺘـﻪ، ﻓـﺮش، ﺳـﻮزندوزی و...‬‬‬

‫دارای ﺟﺎیﮕﺎه ﺑﺮﺟﺴﺘﻪای اﺳﺖ کﻪ ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﻘﺶ ﻃﺮح، اﺳﺎﻣی ﻣﺨﺘﻠﻔی دارد:‬‬‬

‫»ﮔﺮوﻫی دیﮕﺮ ﺑﺘﻪﻫﺎ را‌ ﺑﺮ‌ اﺳﺎس ﻣﻔﻬﻮم ﻧﻤﺎدیﻦ آﻧﻬﺎ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪی‌ ﻧﻤﻮدهاﻧـﺪ‌؛ ﻣﺎﻧﻨـﺪ: ﺑﺘـﻪ‬‬‬

‫ﻗﻬﺮ و آﺷﺘی، ﺑﺘﻪ درﺧﺖ زﻧﺪﮔی، ﺑﺘﻪ ﻣﺎدر و ﺑﭽﻪ و...« )‪(www.rugart.org‬‬‬‬‬‬

‫ﺑﺘﻪ و ﺑﺘﻪ ﺟﻘﻪ از ﺟﻤﻠﻪ ﻃﺮحﻫﺎی ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از ﺳﺮو ﻫﺴﺘﻨﺪ‌، ﻫﻤـﺎن‌ ﻃـﻮر کـﻪ در ﻓـﺼﻞ‬‬‬‌

‫ﻧﻤﺎدﻫﺎ‌ اﺷﺎره ﺷﺪ، ﺳﺮو در ایﺮان زﻣیﻦ درﺧﺖ ﻣﻘـﺪس و دارای ﭘیـﺸیﻨﻪ و ﺑـﺎور ﭼﻨـﺪیﻦ‬‬‬

‫ﻫﺰار ﺳﺎﻟﻪ اﺳﺖ. ﺑﻪ ﻃﻮری کﻪ ﻧﻘﻞ ﻣیﺷﻮد:‬‬‬

‫»ایﻦ ﺳﺮو ریﺸﻪ در ﺗﺎریﺦ دارد و ﻧﺰد ایﺮاﻧیﺎن ﺑﺴیﺎر‌ ﻣﻘﺪس‌ اﺳـﺖ. ﺗـﻮرج ژوﻟـﻪ ﻧﻘـﻞ‬‬‬

‫ﻣیکﻨﺪ کﻪ زرﺗﺸﺖ ﭘیﺎﻣﺒﺮ دو ﻃﺎﻟﻊ اﺧﺘیﺎر کﺮد و ﻓﺮﻣﻮد ﺗﺎ ﺑﺪان دو ﻃﺎﻟﻊ دو درﺧﺖ ﺳـﺮو‬‬‬

‫ﺑکﺎرﻧﺪ، یکی در روﺳﺘﺎی کﺸﻤیﺮ و یکی در روﺳﺘﺎی ﻓﺮیﻤﻨـﺪ از‌ ﺗﻮاﺑـﻊ‌ ﺗـﻮس. اﻧـﺪازه‌ و‬‬‬

‫ﺳﺎﻗﻪ درﺧﺖ کﺸﻤیﺮ ﺑﻪ ﺣﺪی ﺑﺰرگ ﺷﺪ کﻪ در ﺣﺪود دهﻫﺰار ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ در ﺳﺎیﻪ آن ﻗـﺮار‬‬‬‌

‫ﻣیﮔﺮﻓﺘﻨﺪ. ﺣﺘی ﺣیﻮاﻧﺎت وﺣﺸی و زﻧﺪه ﻫﻢ در زیﺮ ایـﻦ درﺧـﺖ آرام‌ و ﻗـﺮار‌ داﺷـﺘﻨﺪ‌.‬‬‬

‫ﻫﻤﭽﻨیﻦ ﻫﺰاران ﭘﺮﻧﺪه در ﻣیﺎن ﺷﺎﺧﻪﻫﺎی آن ﻣﺄوی داﺷﺘﻨﺪ. وﺻﻒ ایﻦ درﺧﺖ ﺑﻪ ﻣﺘﻮکﻞ‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 85)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺑﺎورﻫﺎ ‌‌ﺑﺮ‌ ﺳﺮدر ورودیﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 58‬‬‬

‫رﺳیﺪ و دﺳﺘﻮر داد ﺑﻪ ﻋﺎﻣﻞ ﻧیﺸﺎﺑﻮر کﻪ آن‌ درﺧﺖ‌ را‌ ﻗﻄﻊ کﺮده ﺑﻪ ﺑﻐـﺪاد ﻓﺮﺳـﺘﻨﺪ ﺗـﺎ در‬‬‬

‫ﻋﻤﺎرت ﺟﻌﻔﺮیﻪ کﻪ ﻣﺸﻐﻮل ﺳﺎﺧﺖ آن ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ‌ کﺎر رود. ﻣﻮﻣﻨـﺎن و ﭘیـﺸﻮایﺎن زرﺗـﺸﺘی‬‬‬

‫ﮔﻔﺘﻨﺪ کﻪ ﭘﻨﺠﺎه ﻫﺰار دیﻨﺎر ﺑﻪ ﺧﻠیﻔﻪ ﻣیدﻫیﻢ‌ ﺗﺎ از ایﻦ کﺎر‌ در‌ ﮔﺬرد، اﻣﺎ ﻣﻮﻓـﻖ ﻧـﺸﺪﻧﺪ و‬‬‬

‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم درﺧﺖ ﻗﻄﻊ ﮔﺮدیﺪ و ﺑﺎ ﻫﺰارودویﺴﺖ ﺷﺘﺮ ﺑﻪ ﺑﻐﺪاد ﻓﺮﺳـﺘﺎده ﺷـﺪ و ﻫﻨـﻮز ﺑـﻪ‬‬‬

‫دروازهﻫﺎی ﺑﻐﺪاد ﻧﺮﺳیﺪه ﻣﺘﻮکﻞ کﺸﺘﻪ ﺷﺪ و ﻫیﭽﮕﺎه درﺧﺖ را ﻧﺪیﺪ...!.« )ﻫﻤﺎن(‬‬‬

‫درﺧﺖ‌ ﺳﺮو در ﻧﻘﺶ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺗﺨﺖ ﺟﻤﺸیﺪ‬‬‬

‫ﻫﻤﭽﻨیﻦ در ﺑﺎورﻫﺎی ﻣیﺘﺮاﺋیﺴﻢ آﻣﺪه اﺳﺖ کﻪ ﻣﻬﺮ1 از کﺎج زاده ﻣیﺷﻮد. درﺧﺖ کﺎج‬‬‬

‫یﺎ ﺳﺮو درﺧﺘی ویﮋه ﺧﻮرﺷیﺪ اﺳﺖ. درﺧﺘی کﻪ ﻫﻤیﺸﻪ ﺳﺒﺰ و ﺑﺎ‌ ﻃﺮاوت‌ ﻣیﻣﺎﻧﺪ.‬‬‬

‫ﭘﺮﻫﺎم ﻣﺮاﺣﻞ وﺟﻮد ﺳﺮو ﺑﻪ ﻋﻨﻮان درﺧﺖ ﻣﻘﺪس و ﻧﻤﺎدیﻦ در ﻓﺮﻫﻨـﮓ ایـﺮان را در‬‬‬

‫ﺳﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳی ﻗﺮار ﻣیدﻫﺪ و ﺑﺮ ایﻦ ﺑﺎور اﺳﺖ کﻪ ﻧﺨﺴﺘیﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ آن‌ ﺑﻪ‌ ﭘـیﺶ‬‬‬

‫1. در ﺑﺮرﺳی دیﻦﻫﺎی ایﺮاﻧی، ﻫﺎﺷﻢ رﺿی ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد ایﺮاﻧیﺎن و دیﻦ ﻣﺰدیﺴﻨی کﻪ دیﻦ ﻣﺸﺘﺮک ﻗﻮم ﻫﻨﺪو ایﺮاﻧی‬‬‬

‫اﺳﺖ، اﺷﺎره ﻣیکﻨﺪ. در ایﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ایﺮاﻧیﺎن ﺑﻪ یکﺘﺎﭘﺮﺳﺘی و ﭘﺮﺳﺘﺶ اﻫﻮراﻣﺰدا‌ ﺷـﻬﺮهـ‌ ﻫـﺴﺘﻨﺪ، اﻣـﺎ از ﻣیـﺎن ایـﺰدانـ‬‬‬

‫ﻫﻤﺮاه اﻫﻮراﻣﺰدا کﻪ ﻣﻈﻬﺮ ﻗﻮای ﻃﺒیﻌی و ﻋﻨﺎﺻﺮ آﺗﺶ، آب، ﺧﻮرﺷیﺪ، ﻣﺎه، آﺳﻤﺎن، زﻣیﻦ، ﺑﺎد و... ﻫـﺴﺘﻨﺪ، ﻧﺨـﺴﺘیﻦ‬‬‬

‫ایﺰد )ﻣﻬﺮ( ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺘﺶ اﺳﺖ. »او ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻬﺮ‌ و ﭘیﻮﻧﺪ‌ و ﺻﺎﺣﺐ‌ ﭼﺮاﮔﺎهـﻫﺎ و ﺣﺎﻓﻆ و ﻧﮕﻬﺒـﺎن ﺧـﺴﺘﮕیﻧﺎﭘـﺬیﺮ و‬‬‬‌

‫ﺣﺎﻣی‌ راﺳﺘی‌ و درﺳﺘی اﺳﺖ و ﻫیﭻ ﭼیﺰ از ﻧﻈﺮ او ﻣﺤﻮ ﻧﻤیﺷﻮد، زیﺮا او ﭼـﺸﻢ روز و ﺧﻮرﺷـیﺪ ﺑـیزوال اﺳـﺖ.‬‬‬

‫ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺣﺎﺿﺮ و ﻫﺰار‌ ﭼﺸﻢ‌ دارد‌. ﻣﺮدم ﺑﺪ ﻧﻬﺎد و ﺑﺪ ﻋﻬﺪ را ﻧﻤیﺑﺨﺸﺪ و ﺑﻪ‌ کﺴﺎﻧی‌ کﻪ او را ﻣیﭘﺮﺳﺘﻨﺪ، ﻓﺮاواﻧی و‬‬‬

‫ﻧیﻢﺑﺨﺘی ﻋﻄﺎ ﻣیﻓﺮﻣﺎیﺪ. ﺑﺎرانﻫﺎ را او ﻣیﻓﺮﺳﺘﺪ و ﭼﻬﺎرﭘﺎیﺎن و ﮔیﺎﻫﺎن را او ﻣیﭘﺮوراﻧﺪ و ﻣـیرویﺎﻧـﺪ‌...« . )ﻫﺎﺷـﻢ‬‬‬‌

‫رﺿی‌، 1731:43(‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 86)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58‌ و ﺑﻬﺎر 68‬ ‫68‬‬‬‬‬

‫از اﺳﻼم و ﻧﻘﺶﻫﺎی ﻣﻮﺟﻮد در ﺗﺨﺖ ﺟﻤﺸیﺪ ﺑـﺎزﻣیﮔـﺮدد. ﻣﺮﺣﻠـﻪ دوم، ﺗﻄـﻮر ﺳـﺮو‬‬‬

‫ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ‌ ﻧﻔﻮذ‌ ﺗﻤﺪن‌ اﺳﻼﻣی و ﺑﻪ ﻃﺒﻊ آن ﺟﺪا ﺷﺪن ﺳﺮو از ریﺸﻪ ﺑﺎﺳﺘﺎﻧی ﺧﻮد‌ اﺳـﺖ‬‬‬‌

‫کﻪ در ایﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻪ ﻃﺮح اﺳﻠیﻤی ﺗﺒﺪیﻞ و در ﻧﻘﺶﻫﺎی آن ﻇﺎﻫﺮ ﻣیﺷـﻮد و در ﻣﺮﺣﻠـﻪ‬‬‬

‫ﺳﻮم‌ وارد‌ دﻧیﺎیـ‌ ﻧﻘﺎﺷی و ﻃﺮاﺣی ﻣیﺷﻮد1. در ﺳﺮدر ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﻣﻨﻄﻘـﻪ ﻣـﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻧیـﺰ‬‬‬

‫ﺷﺎﻫﺪ ﺣﻀﻮر‌ آنـ‌ ﺑﻪ‌ ﺷکﻞ ﺑﺘﻪ ﺟﻘﻪ در ﻃﺮحـﻫﺎی ﮔﭻﺑﺮی ﻫﺴﺘیﻢ.‬‬‬

‫ﻧﻘﺶ ﺷﻤﺴﻪ )ﺧﻮرﺷیﺪی(‬‬‬

‫ﻫﺎﻟﻪ ﭘﺸﺖ‌ ﺳﺮ‌ ایﺰدان‌، ﺑﻪ دیﻨﺎن و ﻣﺮدان ﺧﺪا‬‬‬

‫در کﺎﺷیکﺎری‬‬‬

‫)ﻧﻤﺎدی از ﺧﻮرﺷیﺪ(‬‬‬

‫ﺑﺨﺸی از ﺗﺰﺋیﻨﺎت ﺷیﺸﻪای‌ ﺑﻪ‌ کﺎر رﻓﺘﻪ در‬ ‫ﻃﺮح و ﻧﻘﺶ ﺑﻪ کﺎر رﻓﺘﻪ در‬‬‬‬‬

‫ﭘﻨﺠﺮهﻫﺎی ارﺳی‬ ‫روزن ﻣﺤﺮاب‌ ﻣﺴﺠﺪ‬‬‬‬‬‌

‫1. ﭘﺮﻫﺎم‌ ﺑﻪ ایﻦ ﻧکﺘﻪ در کﺘﺎب دﺳﺘﺒﺎفﻫﺎی ﻋﺸﺎیﺮی و روﺳﺘﺎیی ﻓﺎرس اﺷﺎره کﺮده اﺳﺖ.‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 87)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ‌ و ﺑﺎورﻫﺎ‌ ﺑﺮ ﺳﺮدر ورودیﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 78‬‬‬

‫ﻃﺮحﻫﺎیی کﻪ در ﺗﺼﺎویﺮ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣیﺷﻮد از‌ ﺟﻤﻠﻪ‌ ﻃﺮحﻫﺎی‌ ﻏﺎﻟـﺐ و ﻫﻤیـﺸﮕی در‬‬‬

‫ﻫﻨﺮﻫﺎی ﺗﺼﻮیﺮی ایﺮاﻧی ﻫﺴﺘﻨﺪ کﻪ آﻧﻬﺎ را از ﻧﻤﺎدﻫﺎی ﺧﻮرﺷیﺪ ﻣیداﻧﻨﺪ، ﺑﺪیﻦ‌ ﻣﻌﻨـﺎ‌ کـﻪ‬‬‬

‫اﻟﻬﺎم ﮔﺮﻓﺘﻪ از ﺧﻮرﺷیﺪ اﺳﺖ. ایﻦ ﻃﺮح ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در کﺎﺷی‌، ﺗﺬﻫیﺐ‌، ﻣﻌﺮق‌ و ﺳـﻮزندوزی‬‬‬

‫ﺑﻪ کﺎر رﻓﺘﻪ، ﺑﻠکﻪ در ﻃﺮحﻫﺎی ﺑیﻣﺎﻧﻨﺪی در ﺳﺎﺧﺖ در و ﭘﻨﺠﺮهﻫﺎی ارﺳی کﻪ ﺑﺎ‌ ﺗﺮکیﺐ‬‬‬‌

‫ﺷیﺸﻪﻫﺎی‌ رﻧﮕی ﻫﺰاران ﺧﻮرﺷیﺪ رﻧﮕﺎرﻧﮓ را در دل ﺧﻮد ﻧﻘﺶ ﻣـیزﻧـﺪ ﻧیـﺰ ﻣـﺸﺎﻫﺪه‬‬‬‌

‫ﻣیﺷﻮد‌.‬‬‬

‫در ﻃﺮحﻫﺎی »کﻠﻪ دری« ﻧیﺰ ﺑﺎ ﻧﻘﺸی ﺑﺎ ﻧﺎم ﺧﻮرﺷیﺪی ﻣﻮاﺟﻪ ﻫﺴﺘیﻢ، اﮔﺮ ﭼﻪ از‌ ﻧﻈـﺮ‬‬‬‌

‫ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺒﺎﻫﺘی ﺑﺎ ﺷﻤﺴﻪ ﻧﺪارد، وﺟﻪ ﺗﺴﻤیﻪ ﻧﺎﻣﮕﺬاری و ارﺗﺒﺎط آن ﺑﺎ ﺧﻮرﺷـیﺪ‌ در‌ ﺑﺤـﺚ‬‬‬

‫ﻧﻤﺎدﻫﺎ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺄﻣﻞ اﺳﺖ.‬‬‬

‫ﺑﺮﺧی‌ از‌ ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان‌ آن را ﺑﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ از ﻫﺎﻟـﻪ ﻧـﻮری‌ ﻣـیداﻧﻨـﺪ‌ کـﻪ در ﭘـﺸﺖ ﺳـﺮ‬‬‬

‫زرﺗﺸﺖ و ﺳﺎیﺮ ﭘﺎکﺎن ﺗﺮﺳیﻢ ﻣیﺷﻮد. اﻟﺒﺘﻪ ﺧﻮد »دیـﺴک ﻧـﻮری‌«1 ﻧیـﺰ‌ اﻟﻬـﺎم ﮔﺮﻓﺘـﻪ از‬‬‬

‫ﺧﻮرﺷیﺪ دیﺪﮔﺎنـ‌ ایﺰد‌ اﺳﺖ2، از‌ ﻫﻤیﻦ‌ رو‌ آن را ﺑﻪ ﻣﻬﺮ ﻧﺴﺒﺖ ﻣیدﻫﻨﺪ‌3.‬‬‬‌

‫دایﺮه ﺧﻮرﺷیﺪی را ﻧﻤﺎد ﻣﻬﺮ داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ و یکی از ﻧﺎﻣیﺗﺮیﻦ ﻧﻤﺎدﻫـﺎی ﻣﻬـﺮ »ﮔﺮدوﻧـﻪ‬‬‬‌

‫آﻓﺘﺎبـ‌4« اﺳﺖ کﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺗﺤﺖ ﻧﺎم »ﺻﻠیﺐ‌ ﺷکﺴﺘﻪ« ﻣﻮرد اﺳـﺘﻔﺎده ﻓـﺮاوانـ‌ ﻗـﺮار‌ ﮔﺮﻓـﺖ.‬‬‬

‫)آﻣیﺰهای از ﻫﻨﺮ‌ و زﻧﺪﮔی‌(‬‬‬

‫1. ﻣﻨﻈﻮر ﻫﻤﺎن ﻫﺎﻟﻪ ﻧﻮر اﺳﺖ کﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺣﻠﻘﻪ و دایﺮه ﻣیﺑﺎﺷﺪ.‬‬‬

‫2. دکﺘﺮ‌ کﺎﻣﺮان‌ اﺣﻤﺪی ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﮔﺰﻧﻔﻮن‌ آورده‌ اﺳﺖ‌: کﻮروش ﺑﻪ ﻣیﺘﺮا‌ ﻗـﺴﻢ‌ ﻣـیﺧـﻮرد و آﻓﺘـﺎب را اﺣﺘـﺮام‬‬‬‌

‫ﻧﻤﻮد‌. )‪(http:/www.sharghnewspaper.com/830231/idea.htm‬‬‬‬‬‬

‫3. ﻫﻤﭽﻨیﻦ ﺧﺎﻧﻢ ریﺎﺣی در ﺧﻼﺻﻪ ﭘﮋوﻫﺶ‌ ﺧﻮد‌ در ﺧﺼﻮص ﺟﺎیﮕﺎه ﻟﻮﺗﻮس در دیﻦ‌ و ﻫﻨـﺮ‌ ﺑـﻪ اﻟﻬـﺎم‌ ایـﻦ‬‬‬‌

‫ﻃﺮح‌ از ﮔﻞ ﻟﻮﺗﻮس / ﻧیﻠﻮﻓﺮ‌ اﺷﺎره کﺮدهـاﻧﺪ.‬‬‬

‫4. »ﮔﺮدوﻧﻪ ﻣﻘﺪس ﺧﻮرﺷیﺪ در ﻧﺰد ایﺮاﻧیﺎن از ارج و ﻣﻨﺰﻟﺘی ﺧﺎص ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‌. در‌ ﻣﻮاﻗﻊ ﻣﻬﻢ ﺑﺮای ﺗﻘﺪیﺲ‬‬‬

‫و ﺑﺰرﮔﺪاﺷﺖ‌ ایﻦ‌ ﻋﻨﺼﺮ‌ زﻧﺪﮔی‌ ﺑﺨﺶ‌، آن را ﺑﻪ‌ ﻫﻤﺮاﻫی‌ ﻣیﺑﺮدﻧﺪ. در ﺑـﺮ آﻣـﺪن آﻓﺘـﺎب و ﻓـﺮو رﻓـﺘﻦ آن ﻣﺮاﺳـﻢ‬‬‬

‫ﺧﺎﺻی ﺑﺮﮔﺰار ﻣیکﺮدﻧﺪ و اﻏﻠﺐ اﻗﻮام آریﺎیی و ﺳﺎﻣی‌ در‌ آنـ‌ ﻫﻢ ﻋﻘیﺪه ﺑﻮدﻧﺪ«. )ﺳﻮدآور، 3831:73(‬‬‬‌

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 88)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ‌ ﻓﺮﻫﻨﮓ‌ و ﻣﺮدم‌ ایﺮان‌ ﺷﻤﺎرهﻫﺎی‌ 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58 و ﺑﻬﺎر 68‬ ‫88‬‬‬‬‬

‫ﻧﻘﺶ ﻓﺮوﻫﺮ‬‬‬

‫ﺣﺘی در رﻣﺰﮔﺸﺎیی ﻧﻘﺶ ﻓﺮوﻫﺮ، ﺣﻠﻘﻪ ﻣیﺎﻧی ایـﻦ ﻧﻘـﺶ را ﻧـﺸﺎن ﺧﻮرﺷـیﺪ و ﻣﻬـﺮ‬‬‬

‫آﺳﻤﺎﻧی ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ و اﺷﺎره دﺳﺖ ﭘیکﺮ ﻧﻘﺶ‌ ﻓﺮوﻫﺮ ﺑﻪ آﺳﻤﺎن ﻫﻤﺎن اﺷﺎره ﺑﻪ ﺧﻮرﺷیﺪ ﺗﻠﻘی‬‬‬

‫ﺷﺪه اﺳﺖ1 ﻧکﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤیﺖ، ﻣﻨﺸﺄ ایﻦ ﺑﺎور اﺳﺖ کـﻪ ﺑـﻪ اﺳـﻄﻮرهﻫـﺎی ﺳـﻮﻣﺮیﻫـﺎی‬‬‬

‫ﺳﺎکﻦ در ﺑیﻦاﻟﻨﻬﺮیﻦ ﺑﺎز ﻣیﮔﺮدد:‬‬‬

‫»ﺑﺮاﺳﺎس اﺳﻄﻮرهﻫﺎی ﺳﻮﻣﺮی‌، ﺷﻤﺶ‌ )‪ (shamesh‬ﺧﺪای ﺧﻮرﺷیﺪ اﺳﺖ. ﺳﻮﻣﺮیﻫـﺎ‬‬‬‬‬

‫اﻗﻮاﻣی ﺑﻮدﻧﺪ کﻪ 3ﻫﺰار ﺳﺎل ﭘیﺶ در ﺑیﻦاﻟﻨﻬﺮیﻦ زﻧﺪﮔی ﻣیکﺮدﻧﺪ. ﺑیﻦاﻟﻨﻬﺮیﻦ ﻣﻨﻄﻘـﻪای‬‬‬

‫واﻗﻊ ﺷﺪه ﻣﺎ ﺑیﻦ دو رودﺧﺎﻧﻪ دﺟﻠﻪ و ﻓﺮات2 اﺳﺖ. از آﻧﺠـﺎیی کـﻪ‌ ﻫﻤـﻪ‌ ﭼیـﺰ در ﺑﺮاﺑـﺮ‬‬‬

‫دیﺪﮔﺎه ﺧﺪای ﺧﻮرﺷیﺪ اﺳﺖ، وی را ﻣﻈﻬﺮ ﻋﺪاﻟﺖ ﻣیداﻧﻨـﺪ و از ایـﻦ رو اﺳـﺖ کـﻪ در‬‬‬

‫ﻧﻘﺶﻫﺎی ﺗﺨﺖ ﺷﺎﻫی ﺟﺎی دارد‌. ﺷَﻤِﺲ‪‌ / ‬ﺷَﻤﺶ‪ ‬و ﻫﻤﺴﺮ وی »ایﺎ‌« و دو‌ ﭘﺴﺮ او »کیﺘﻮ«‬‬‬‬‬‬‬

‫)‪ (Kittu‬ﻣﻈﻬﺮ ﻋﺪاﻟﺖ و »ﻣیﺸﺎرو« )‪ (Misharu‬ﻧﻤﺎیﻨﺪه ﻗﺎﻧﻮن ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤـی دارﻧـﺪ. ﻫـﺮ روز‬‬‬‬‬‬‬

‫ﺻﺒﺢ دروازه ﺷﺮق ﮔﺸﻮده ﻣیﺷﻮد و »ﺷﻤﺲ« ﻇﺎﻫﺮ ﻣـیﺷـﻮد‌ و در‌ آﺳـﻤﺎن در ﺣﺮکـﺖ‬‬‬

‫اﺳﺖ‌ ﺗﺎ‌ ﺑﻪ دروازه ﻏﺮﺑی ﺑﺮﺳﺪ. ﺷﺐ ﻫﻨﮕﺎم از دﻧیﺎی زیﺮ زﻣیﻨی ﻋﺒﻮر ﻣیکﻨﺪ ﺗـﺎ ﺻـﺒﺢ از‬‬‬

‫دروازه ﺷﺮق ﭘﺪیﺪار ﺷﻮد. ﻧﻤﺎد ﺧﻮرﺷیﺪ در ﺑﺎﺑﻞ ﺳﺮزﻣیﻨی واﻗﻊ در ﺟﻨﻮب ﺑـیﻦاﻟﻨﻬـﺮیﻦ،‬‬‬

‫دیﺴک‌ ﻧﻮری‌ اﺳﺖ و ﭼﻬﺎر ﺳﺘﺎره درون آن«3.‬‬‬

‫1. از ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻣﻄﺮح در آدرس ایﻨﺘﺮﻧﺘی زیﺮ ﺑﻬﺮه ﺟﺴﺘﻪام)‪(http://gatha.org/news/n2/n2-5.htm‬‬‬‬‬‬

‫2. ﺑﺨﺶﻫﺎیی از ﺷﻮش را ﻧیﺰ در ﺑﺮﻣیﮔیﺮد‌.‬‬‬‌

‫‪3. www‌.windows.ucar.edu/cgi-bin‬‬‬‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 89)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺑﺎورﻫﺎ ﺑﺮ ﺳﺮدر ورودیﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 98‬‬‬

‫ﻫﻤﭽﻨیﻦ ﻧﻤﺎد زیﺮ‌ کﻪ در ایﺮان ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎد ﻓﺮوﻫﺮ ﻣﻌﺮوف اﺳـﺖ در ﺑـیﻦ‌ اﻟﻨﻬـﺮیﻦ‬‬‬‌

‫ﻧﻤﺎد‌ و ﻣﻈﻬﺮ ﺧﻮرﺷیﺪ اﺳﺖ.‬‬‬

‫اﺑﻮﻟﻌﻼ ﺳﻮدآور ﻧﻮیﺴﻨﺪه کﺘﺎب »ﻓﺮایـﺰدی« ﻧیـﺰ در ﻣﻘﺪﻣـﻪ کﺘـﺎب ﺧـﻮد ﺑـﻪ ﻧﻘـﻞ از‬‬‬‌

‌‌‫ﺷﻬﺒﺎزی‌ ﺑﻪ ایﻦ دو ﺗﺼﻮیﺮ اﺷﺎره ﻣیﻧﻤﺎیﺪ و ﺗﺼﻮیﺮ ﻧﺨﺴﺖ ﺑﻪ ﻗﻮل ﺳﻮدآور »ﮔﻮی ﺑﺎﻟﺪار‬‬‬‌

‫ﻫﺨﺎﻣﻨﺸی‌« ﻧﺸﺎن‌ ﻓﺮکیﺎﻧی و ﺗﺼﻮیﺮ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺗﺼﻮیﺮ اﺧیﺮ )ﺑﺪون ﻧﻘﺶ ﮔﻞ در ﻣیـﺎن ﺣﻠﻘـﻪ(‬‬‬

‫را ﻓﺮایﺮاﻧی ﻣﻌﺮﻓی‌ ﻣیکﻨﺪ. ﮔﻮی ﺑﺎﻟﺪار ﻫﺨﺎﻣﻨﺸی ﺑﺪون آدﻣک »ﻧﺸﺎن ﭘیـﺮوزی، ﻏﻠﺒـﻪ ﺑـﺮ‬‬‬

‫دﺷﻤﻦ، یﻌﻨی ﻋﻼﻣﺖ‌ ﻓﺮ و ﺑﻬﺮوزی اﺳﺖ« )ﺳﻮدآور‌، 4831‌:42( و ﺗـﺼﻮیﺮ ﺑـﺎ آدﻣـک را‬‬‬

‫ﻣﻈﻬﺮ اﻫﻮرﻣﺰدا ﻣیداﻧﻨﺪ. ﻫﻤﭽﻨیﻦ وی ﺑﻪ ارﺗﺒﺎط ایـﻦ ﻧﻘـﺶ و ﺗـﺼﻮیﺮ ﺑـﻪ ﻣﻬـﺮی ﺑـﻮدن‬‬‬

‫اﺷﺎرهای ﮔﺬرا دارد. ﺗﺄکیﺪ وی ﺑیﺸﺘﺮ ﺑﺮ ﺑﺎور ﻓﺮ و ارﺗﺒﺎط ﺑـﺎ ایـﻦ ﻧﻘـﻮش‌ اﺳـﺖ. از ایـﻦ‬‬‬

‫رﻫﮕﺬر، وی ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻧﻘﻮش ﮔﻮی ﺑﺎﻟﺪار ﻫﺨﺎﻣﻨﺸی، ﻫﺎﻟﻪ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﻣﻬﺮ و ﺳـﺎیﺮ اﺷـکﺎل‬‬‬

‫و ﺗﺼﺎویﺮ یﺎدآور ﭼﺮﺧﺶ ﺧﻮرﺷیﺪ ﻧﻈیﺮ: ﮔﻞ، ﺣﺮکﺖ دوراﻧی و... را ﻧﻤﺎد ﻓـﺮ و ارﺗﺒـﺎط‬‬‬

‫آن‌ ﺑﺎ‌ ﻣﻨﺸﺄ ﻧﻮر ﺟﻬﺎن ﻣیداﻧﺪ. از ایﻦ رو ﺳﻮدآور ﻫﺎﻟﻪ یﺎ ﺷﻤﺴﻪ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﺗﺼﺎویﺮ ﺑﺎﺳﺘﺎنـ‬‬‬

‫در ﺳکﻪﻫﺎ و کﻨﺪهـکﺎری روی ﻓﻠﺰ یﺎ ﺳﻨﮓ را کﻪ ﺑیﺷﺒﺎﻫﺖ ﺑـﻪ ﺗﻸﻟـﻮ ﺧﻮرﺷـیﺪ ﻧیـﺴﺖ،‬‬‬‌

‫ﻧﺸﺎﻧﻪ‌ ﻓﺮ و ﻧﻤﺎیﻨﺪه ﻧﻮر ﻣیداﻧﺪ.‬‬‬

‫ﻧﺴﺒﺖ دادن ﻧﻤﺎد ﺻﻠیﺐ ﺷکﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﻬﺮ و آییﻦ ﻣﻬﺮ ﻧیﺰ ﺑﻪ دﻟیﻞ ﺗـﺪاﻋی در ﭼـﺮﺧﺶ‬‬‬

‫اﻧﺸﻌﺎﺑﺎت ﻧﻮری ﺧﻮرﺷیﺪ اﺳﺖ. )اﻟﺒﺘﻪ ایﻦ ﻧﻤﺎد ﺑﻪ اﺷﺘﺒﺎهـ‌ در‌ دوران ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺑﻪ ﺣﺰب ﻧﺎزی‬‬‬

‫ﻧیﺰ ﻧﺴﺒﺖ داده ﺷﺪه اﺳﺖ(. ﺣﺘی ﭘیﺸیﻨﻪ ایﻦ ﻧﺸﺎن ﺑﻪ ﻋﺼﺮ ﻏﺎرﻧﺸیﻨی اﻧﺴﺎن ﻣیرﺳﺪ و در‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 90)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58 و ﺑﻬﺎر 68‌‬ ‫09‌‬‬‬‬‬‌

‫آییﻦ و ﻣﺬﻫﺐ ﺑﻮدایی آن را‌ ﺑﻪ‌ ﻋﻨﻮان‌ ﻧﻤﺎدی از ﺟﺎی ﺑﻮدا ﻣیداﻧﻨﺪ و ﺑﺮای ﺑﻮﻣیﺎن آﻣﺮیکـﺎ‬‬‬

‫ﻧﻤﺎد ﺧﻮرﺷیﺪ و ﭼﻬﺎر ﺟﻬﺖ و ﭼﻬﺎر ﻓﺼﻞ اﺳﺖ.‬‬‬

‫اﻣﺎ ﻧﻘﺶ ﺷﻤﺴﻪ در ﻃﺮحﻫﺎی‌ کﺎﺷی‌ ﺑﻪ‌ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎدی از ﻣﻨﺒﻊ ﻧﻮر آورده ﺷﺪه اﺳـﺖ‌ و‬‬‬‌

‫اﻏﻠﺐ در وﺳﻂ ﮔﻨﺒﺪ ﻣﺴﺎﺟﺪ و ﻣﺤﺮابﻫﺎ از آن اﺳـﺘﻔﺎده ﻣـیﺷـﺪ ﺗـﺎ ایﻨکـﻪ و در ﺳـﺮدر‬‬‬

‫ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﻧیﺰ ﺑﻪ ﺷکﻞ ﮔﺮهﻫﺎی‌ کﺎﺷی‌ ﺑﺎ‌ ﺗﺮکیﺐ رﻧﮓﻫﺎی ﻣﺘـﻀﺎد و یـک دﺳـﺘﻪ و ﭼﻨـﺪیﻦ‬‬‬

‫ﻃﺮح ﺷﻤﺴﻪ در کﻨﺎر‌ ﻫﻢ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣیﺷﻮد.‬‬‬

‫ﺳﺮدر کﺎﺷیکﺎری )آرایﺶ ﺷﻤﺴﻪ(‬‬‬

‫خ ﻣﻮﻟﻮی، آﺑﺸﺎر ﻏﺮﺑی، کﻮﭼﻪ ﻣﺮآت، کﻮﭼﻪ ﻫﺪاوﻧﺪ، ﭘﺸﺖ‌ اﻣﺎﻣﺰاده‌ یﺤیی‌ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺑﺎغ ﭘﺴﺘﻪ‬‬‬

‫ﺑﺮ، ﻣﻨﻄﻘﻪ 21 ﺷﻬﺮداری ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن 48 .‬‬‬‌

‫ﻋکﺲ‌ از ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ‬‬‬

‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮات ﺳﻮدآور و ﺳﺎیﺮیﻦ، کﺎﺷیکﺎری ﻃﺮح ﺷﻤﺴﻪ ﺑﺮ ﺳﺮدرﻫﺎ از ﺟﻤﻠـﻪ‬‬‬

‫ﻧﻤﺎدﻫﺎی‌ ﺑﺪون‌ کﺎرکﺮد‌ اﺳﺖ کﻪ ریﺸﻪ در ﺑﺎور و ﻧﻘﺶ ﻧـﻮر در ﺣیـﺎت ﺑـﺸﺮی دارد، اﻣـﺎ‬‬‬‌

‫ﭘیﺸیﻨﻪ‌ ایﻦ‌ ﺑﺎور ﺣﺎکی از روﻧﺪ ﺗﻄﻮری و ﺑﻬﺮهـﻣﻨﺪی آﮔﺎﻫﺎﻧﻪ از ایﻦ ﻧﻤﺎد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧـﺸﺎﻧی‬‬‬

‫از‌ ﺧﻮرﺷیﺪ‌ و ﻧﻮر‌ اﺳﺖ.‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 91)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺑﺎورﻫﺎ ﺑﺮ ﺳﺮدر ورودیﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 19‬‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻊ‬‬‬

‫1ـ یﻮﺳﻔیزاده. ﻣﺤﻤﺪ، ﺗﺎریﺦ‌ اﻧﺪیﺸﻪﻫﺎ‌ و آراء اﻧﺴﺎنﺷﻨﺎﺳی ﻣﺮدمﺷﻨﺎﺳـی )ﺷـﺎﺧﻪ‬‬‬

‫زریﻦ(، ﺗﻬﺮان: اﻧﺘﺸﺎرات یﺴﻄﺮون، ﭼﺎپ اول، 2831.‬‬‬

‫2ـ ﭘﺮﻫﺎم‌. ﺳیﺮوس‌، دﺳﺘﺒﺎﻓﺖﻫﺎی‌ ﻋﺸﺎیﺮی ایﺮان، ﺗﻬﺮان: اﻧﺘﺸﺎرات اﻣیﺮکﺒیـﺮ، ﭼـﺎپ‬‬‬

‫اول، ﺟﻠﺪ اول، 4631.‬‬‬

‫3ـ ﭘﻮپ، آﻟﻦ، ﻣﻌﻤﺎری‌ ایﺮان‌، ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻏﻼﻣﺤﺴیﻦ ﻣﻬـﺪی اﻓـﺸﺎر، ﺗﻬـﺮان، ﻓﺮﻫﻨﮕـﺎن،‬‬‬

‫3731.‬‬‬

‫4ـ ﺗﺸﺎﻫی، ﻋﻠی، ﻧﻘﺶ و ﻧﮕﺎرﻫﺎی‌ ایﺮاﻧی‌ ﺑـﺮای‌ ﻫﻨﺮﻣﻨـﺪان و ﺻـﻨﻌﺘﮕﺮان، ﺗﺮﺟﻤـﻪ‬‬‬

‫ﺷﺮح ﻧﻘﺶﻫﺎ: اﻣیﺮ ﺟﻼلاﻟﺪیﻦ اﻋﻠﻢ، ﺗﻬﺮان: ﺳﺮوش، ﭼﺎپ ﭼﻬﺎرم، 2831.‬‬‬

‫5 ـ ﺣﻀﻮری‌، ﻋﻠی‌، »دﺳﺘﺒﺎﻓﺘﻪﻫﺎی ﻗﺸﻘﺎیی«‬‬‬

‫688=‪http://www.rugart.org/doc/doc.asp?id‌‬‬‬‬‬‬‌

‫6 ـ رﺿی‌، ﻫﺎﺷﻢ، ﺗﺎریﺦ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت دیﻦﻫﺎی ایﺮاﻧی، ﺗﻬﺮان: اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻬﺠﺖ، ﭼـﺎپ‬‬‬

‫دوم. 1731.‬‬‬

‫7ـ اﺣﻤﺪی، کﺎﻣﺮان، »ﺳیﺎﻟیﺖ‌ ﻧﻤﺎدﻫﺎ‌«، روزﻧﺎﻣﻪ‌ ﺷﺮق، 3831.‬‬‬

‫‪http://www.sharghnewspaper.com/830231/idea.htm‬‬‬‬‬‬‌

‫8 ـ ﺳﻮدآور‌، اﺑﻮاﻟﻌﻼ، ﻓﺮایﺰدی، ﺗﻬﺮان: ﺑیﻧﺎ، 3831.‬‬‬

‫9ـ »آﻣیﺰهای از ﻫﻨﺮ و زﻧﺪﮔی«، ﻫﻤﺸﻬﺮی، ﺷﻤﺎره 5022، ﺳﻪﺷﻨﺒﻪ 8 ﺷﻬﺮیﻮر 9731‌.‬‬‬‌

‫‪10- http://homepages.waymark.net/bikechic/sacred signs.html‬‬‬‬‬‬


دسته ها :
جمعه بیست و هفتم 11 1396
X