دسته
کار در ارتفاع
خرما
لینک ها
آرشیو
آمار وبلاگ
تعداد بازدید : 8858
تعداد نوشته ها : 120
تعداد نظرات : 6
Rss
طراح قالب
GraphistThem259
آدرس مقاله در پایگاه مجلات تخصصی نور: فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (از صفحه 73 تا 91)
URL : http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1016939
فرهنگ و باورها بر سر در ورودی های خانه ها (19 صفحه)
نویسنده : اکبری،طاهره
فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 73)


‫∗‬‬‬

‫ﻃﺎﻫﺮه اکﺒﺮی‬‬‬

‫در ﻣکﺘﺐ یﻮﻧﮓ »ﻧﻤﺎی ﺑیﺮوﻧی‌ ﺧﺎﻧﻪ‌، ﺟﻠـﻮه‌ ﺑیﺮوﻧـی ﺷﺨـﺼیﺖ و ﻧﻘـﺎب و ﭘﻮﺷـﺶ‬‬‬

‫اﻧﺴﺎن«1 ﻗﻠﻤﺪاد ﻣیﺷﻮد. از ایﻦ رو ﺳﺮ در ﺧﺎﻧـﻪ در ﻓﺮﻫﻨـﮓ‌ ایﺮاﻧـی دروﻧﮕـﺮا در ﺑـﺎﻻی‬‬‬

‫ﻣکﺎن اذن دﺧﻮل ﺑﻪ ﺣﺮیﻢ ﺧﺎﻧﻪ، در، ﺗﺎﻣﻞ ﺑﺮاﻧﮕیﺰ‌ اﺳﺖ، ﭼﺮا کﻪ ﻧﺨﺴﺘیﻦ‌ ﭘﺮده‌ ﺑﺮاﻓﺘﺎده از‬‬‬

‫اﻧﺪیﺸﻪ ﭘﻨﻬﺎن ایﺮاﻧی در ﭘﺲ دیﻮارﻫﺎی ﺑﻠﻨﺪ )ﻣﻌﻤﺎری ﺳﻨﺘی( اﺳﺖ.‬‬‬

‫ﺳﺮدر‬‬‬

‫ﺳﺮدر ﺑﻪ ﻣکﺎﻧی در ﺑﺎﻻی در ورودی )ﺧﺎﻧﻪ( از ﻣﺤﻞ ﺗﻼﻗی ﭼﺎرﭼﻮب در، ﺗﺎ ارﺗﻔﺎﻋی‬‬‬

‫در ﺣﺪود‌ 2/1 در، )در ﺑﺮﺧی ﻣﻮارد ﺗﺎ ﻟﺒﻪ ﻗﺮﻧیﺰﺑﻨﺎ( اﻃﻼق ﻣیﺷﻮد. اﻏﻠـﺐ ﺗﺰﺋیﻨـﺎت ایـﻦ‬‬‬

‫ﻣﺤﻞ در دو ﮔﺮوه ﻋﻤﺪه، ﺳﺮ در کﺘیﺒﻪ، ﺳﺮ در ﻧﻘﺶ و ﻧﻤﺎ ﻗـﺮار ﻣـیﮔیـﺮد کـﻪ ﺑﺮاﺳـﺎس‬‬‬

‫یﺎﻓﺘﻪﻫﺎی ﭘﮋوﻫﺶ و ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪی‌ از‌ اﺑﺰار ﻣﻌﻤﺎری و ﻫﻨﺮی ﺑﻪ ﮔﺮوه ﻫﺎی زیﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻔکیـک‬‬‬

‫اﺳﺖ:‬‬‬

‫1. ﺳﺮدرﻫﺎی کﺘیﺒﻪای‬‬‬

‫اﻟﻒ( کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﻣﺰیﻦ ﺑﻪ اﺳﻤﺎ و ﺻﻔﺎت ﺧﺪا‬‬‬

‫ب( کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﻣﺰیﻦ ﺑﻪ آیﺎت ﻗﺮآﻧی‬‬‬

‫ج( کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﻣﺰیﻦ ﺑﻪ‌ اﺣﺎدیﺚ‌ ﻣﺬﻫﺒی‬‬‬

‫∗ کﺎرﺷﻨﺎس ارﺷﺪ ﻣﺮدمﺷﻨﺎﺳی‬‬‬

‫1. ﻣﻘﺎﻟﻪ ایﻨﺘﺮﻧﺘی ‪ARCHETYPES SACRED SIGNS TO PROTECT A SHELTER‬‬‬‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 74)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58 و ﺑﻬﺎر 68‬ ‫47‬‬‬‬‬

‫د( کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﻣﺰیﻦ ﺑﻪ‌ اﺷﻌﺎر‌ اﻧﺪرزی‬‬‬

‫ﮔﻔﺘﻨی اﺳﺖ در ایﻦ ﻧﻮع ﺳﺮدر، ﺧﻂ و ﺑﻪ ﺗﺒﻊ آن، ﺧﻮﺷﻨﻮیﺴی ﻋﻨﺼﺮ ﺑﺎرزی ﺑﻪ ﺷﻤﺎر‬‬‬

‫ﻣیآیﺪ. ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﭘﻮپ ﻣﺒﻨی ﺑﺮ آﻧکﻪ ﺧﻂ در ﻓﺮﻫﻨﮓ ایﺮاﻧی‌ دارای‌ »ﺧﻮاص‌ ﺑﺎﻃﻨی«‬‬‬

‫اﺳﺖ )ﭘﻮپ، 3731‌:951‌( ﻧﻤیﺗﻮانـ‌ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ دﻟیﻞ زیﺒﺎیی، آن را ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ و دﻗـﺖ ﻗـﺮار‬‬‬

‫داد، ﺑﻠکﻪ ایﻦ ﺧﻂ ﺣکﺎیﺖ از ﺟﻬﺎنـﺑیﻨی و ﺑﺎور ایﺮاﻧیﺎن ﺑـﻪ ﻗـﺪرتـ‌ ﻣﺎﻧـﺎیی‌ ﻧﻮﺷـﺘﻪﻫـﺎی‬‬‬‌

‫زیﻨﺖﺑﺨﺶ کﺘیﺒﻪﻫﺎ دارد. ﻫﻤﭽﻨیﻦ ﺷﺎیﺎن ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ کﻪ‌ ﭘﺲ‌ از ﮔﺮویﺪن ایﺮاﻧیﺎن ﺑﻪ دیـﻦ‬‬‬

‫اﺳﻼم و ﺗﻐییﺮ ﺷیﻮه زیﺴﺖ و زﻧﺪﮔی ﺷﻬﺮی، اﺑﺘﺪا در ﺳﺮدر ﻣـﺴﺎﺟﺪ و در ﭘـی روﻧـﺪ رو‬‬‬‌

‫ﺑﻪ‌ رﺷﺪ‌ ﺷﻬﺮﻧﺸیﻨی و آﺷﻨﺎیی ایﺮاﻧیﺎن ﺑﺎ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻠﻞ از زﻣﺎن ﺻﻔﻮیﻪ ﺑﻪ‌ ﺑﻌـﺪ و رو آوردن‬‬‬

‫ﺑﻪ اﺷﺎﻋﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ دیﻨی و ﻣﺬﻫﺒی ﺷﺎﻫﺪ رواج اﺳـﺘﻔﺎده از ﺳـﺮدرﻫﺎی کﺘیﺒـﻪای ﻫـﺴﺘیﻢ. از‬‬‬

‫ایﻦرو اﻫﻞ‌ ﻓﻦ‌ از‌ ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻠی ﻣﺮزی، اﺳﺘﺎد ﺧﻮﺷﻨﻮیﺴی، ﺷیﻮه ﻧﮕـﺎرش ﺧـﻂ و ﺗﺰﺋیﻨـﺎت‬‬‬

‫ایﻦ ﻧﻮع‌ ﺳﺮدرﻫﺎ‌ را ﺷﻨﺎﺳﻨﺎﻣﻪ و کﻠیﺪ رﻣﺰ ﺷﻨﺎﺳﺎیی ﺗﺎریﺨی ﺑﻨﺎ ﻣیداﻧﺪ.‬‬‬

‫کﺎرکﺮد ﻣﺎﻧﺎیی ﺳﺮدرﻫﺎی کﺘیﺒﻪای‬‬‬

‫کﺘیﺒﻪ ﺳﺮدر ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ‌ ﻋﻼوه‌ ﺑﺮ‌ داﺷﺘﻦ کﺎرکﺮدﻫﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋی ـ ﻓﺮﻫﻨﮕی، ﻣﺤﺴﻮب ﺷﺪن‬‬‬

‫ﺷﻨﺎﺳﻨﺎﻣﻪ ﺗﺎریﺨی ـ ﻫﻨﺮی و ﻧﺸﺎن دادن ﻫﻮیـﺖ‌ اﺟﺘﻤـﺎﻋی‌ ـ اﻗﺘـﺼﺎدی‌ ﺳـﺎکﻨﺎن ﺧﺎﻧـﻪ از‬‬‬

‫ﻗﺪرت و ﻧیﺮوی ﻣﺎﻧﺎیی ﻧیﺰ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ.‬‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻋﺘﻘﺎدات و ﺑﺎورﻫﺎی ﻋﺎﻣﻪ‌، ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی‌ کﺘیﺒﻪ‌، اﻫﺎﻟی ﺧﺎﻧﻪ را در ﺑﺮاﺑﺮ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺷﺮ،‬‬‬

‫ﺣﻮادث ﻧﺎﮔﻮار، ﺑیﻤﺎری و ﭼﺸﻢ زﺧﻢ و ﺑﺪﺧﻮاﻫی‌ ﻣﺤﻔﻮظ‌ ﻣـیدارد. ﻋﺒـﻮر از زیـﺮ ایـﻦ‬‬‬

‫آیﺎت و اﺳﻤﺎء ﮔﻮﻫﺮﺑﺎر کﻪ ﻧﻤﺎدی از کﻼم ﺧﺪا‌ و ﺑیﺎﻧﺎت‌ ﭘیﺎﻣﺒﺮ‌ و اﺋﻤﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﻫﻤﺎﻧﻨـﺪ رد‬‬‬

‫ﺷﺪن از زیﺮ ﻗﺮآن ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﻔﺮ یﺎ ﺷﺮوع ﻫﺮ‌ ﻣﻬﻤی‌، آﻧﺎن را در ﭘﻨﺎه ﺧـﻮد ﻣﺤﻔـﻮظ ﻧﮕـﻪ‬‬‬

‫ﻣیدارد و ﺑﺮ ﺑﺮکﺖ ﺧﺎﻧﻪ ﻣیاﻓﺰایﺪ.‬‬‬‌

‫ﺣکﺎیﺖ‌ اﻓﺰایﺶ‌ ﺑﺮکﺖ ﺧﺎﻧﻪ از ایﻦ ﺑﺎور ﻧﺸﺄت ﮔﺮﻓﺘﻪ کﻪ ﺳـﻼﻣﺖ ﻧـﺎنآور ﺧﺎﻧـﻪ ﺑـﺎ‬‬‬

‫ﻋﺒﻮر از زیﺮ‌ ایﻦ‌ آیﺎت و اوراد ﺗﺄﻣیﻦ ﻣیﺷﻮد و ﺑﺎ یﺎد ﺧﺪا ﺑـﺮای کـﺴﺐ رزق و روزی و‬‬‬‌

‫آوردن‌ ﻧﺎن‌ ﺣﻼل رﻓﺘﻦ، ﻣﻮﺟﺐ اﻓﺰایﺶ روزی ﻣیﺷﻮد. ﻧﮕﺎه واردﺷﻮﻧﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻧیﺰ ﺑﺮ‬‬‬

‫ایﻦ آیﺎت و اﺳﻤﺎء‌ ﻣیاﻓﺘﺪ‌ و ﻧﺎمـ‌ ﺧﺪا را ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣیآورﻧﺪ کﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻣیﺷﻮد ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺟﻦ‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 75)

 

 

 

 

 

 

 

 

ﻓﺮﻫﻨﮓ‌ و ﺑﺎورﻫﺎ‌ ﺑﺮ ﺳﺮدر ورودیﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 57‬‬‬

‫و ﺷیﻄﺎن از آن ﺧﺎﻧﻪ ﮔﺮیﺰان ﺷﻮد، ﺿﻤﻦ ایﻨکﻪ وارد‌ ﺷﺪن‌ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ذکﺮ ﻧﺎم ﺧـﺪا‬‬‬

‫ﺧیﺮ و ﺑﺮکﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه دارد‌. ﺑﺎ‌ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻧﻈﺮ یﻮﻧﮓ، ﺑﺎ ایﻦ آیﺎت‌ و اﻓکﺎر‌ اﻣﻨیـﺖ‌ ﺧﺎﻧـﻪ و‬‬‬

‫ﺳﺎکﻨﺎن آن ﺗﻀﻤیﻦ ﻣیﺷﻮد.‬‬‬‌

‫اﻣﺎ‌ ﭼﮕﻮﻧﻪ کﺘیﺒﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﺳﺮدر ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ و ﻣﻨﺎزل ﻣﺴکﻮﻧی ایﺮاﻧی راه یﺎﻓﺘﻨﺪ؟‬‬‬

‫در ﺳیﺮ ﺗﺤﻮل ﻣﻌﻤﺎری‌ ایﺮاﻧی‌ از دروﻧﮕﺮایی ﺑﻪ ﺑیﺮونﮔﺮایی و ﺗﻮﺟﻪ‌ ﺑﻪ‌ ﺗـﺰﺋیﻦ ﻧﻤـﺎی‬‬‬‌

‫ﺑیﺮوﻧی‌، ﻣﺴﻠﻤﺎً‌ یکی از ﺷیﻮهﻫﺎی ﻣﻮرد اﺳﺘﻘﺒﺎل ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪی‌ از‌ کﺘیﺒﻪ ﻫﺎی ﻣـﺰیﻦ ﺑـﻪ آیـﺎت‬‬‬

‫ﻗﺮآﻧی، ﺷﻌﺎرﻫﺎی اﺧﻼﻗی ﻣـﺬﻫﺒی، اﺳـﻤﺎء اﻋﻈـﻢ و ﺗﻮﺳـﻞ‌ ﺑـﻪ‌ ﻋﻠـی )ع( و ﺧﺎﻧـﺪان آن‬‬‬

‫ﺣﻀﺮت اﺳﺖ1. ﭼﻨﺎﻧکﻪ‌ در ﻃﻮل ﺗﺎریﺦ ﻧیﺰ‌ ﻣـﺸﺎﻫﺪه‌ ﻣـیﺷـﻮد، ﻫﻨـﺮ در اﺧﺘیـﺎر اﻏﻨیـﺎ‌ و‬‬‬‌

‫ﺧﺎﺻﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ. ﺑیﺷک ایﻦ اﻣﺮ در ﻣﻮرد ﻧﺼﺐ کﺘیﺒـﻪ ﺑـﺮ ﺳـﺮدر‌ ﺧﺎﻧـﻪ‌ اﻣـﺮا،‬‬‬

‫ﺻﺎﺣﺐ ﻣﻨﺼﺒﺎن، اﻏﻨیﺎ‌، اﻃﺒﺎء‌ و ﻋﻠﻤﺎ‌ ﻧیﺰ ﺻﺪق ﻣیکﻨﺪ‌. اﻗﺸﺎر‌ کـﻢ ﺑـﻀﺎﻋﺖ و کـﻢ ﺗـﻮان‌،‬‬‬‌

‫ﺑﻀﺎﻋﺖ ﻣﺎﻟی کﻤی ﺑﺮای ﺻﺮف ﭼﻨیﻦ ﻫﺰیﻨﻪﻫﺎیی را داﺷﺘﻨﺪ. از ﺳﻮی دیﮕﺮ ﻫﻤﺎن ﻃﻮر‌ کﻪ‬‬‬‌

‫در کﺎرکﺮد ورودیـﻫﺎ ﺑﺪان اﺷﺎره ﺷﺪ‌، ورودی‌ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﺑﻪ‌ ﻧـﻮﻋی‌ ﺑیـﺎﻧﮕﺮ‌ ﻃﺒﻘـﻪ اﺟﺘﻤـﺎﻋی،‬‬‬

‫اﻗﺘﺼﺎدی‌ و ﺳیﺎﺳی ﺳﺎکﻨﺎن ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ. ﺑﻪ ﻗﻮل ﻣﻌـﺮوف »آﻧﻬـﺎیی کـﻪ دﺳﺘـﺸﺎن ﺑـﻪ‬‬‬

‫دﻫﺎﻧﺸﺎن ﻣیرﺳیﺪ«، ﺗﻮان‌ ﺑﻬﺮهـ‌ ﮔﺮﻓﺘﻦ از کﺘیﺒﻪ و ﻫﻨﺮ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪان را‌ داﺷﺘﻨﺪ‌.‬‬‬‌

‫اوﻟیﻦ‌ ﺑﺮداﺷﺖ‌ از کﺎرکﺮد کﺘیﺒﻪﻫﺎ‌، ﻧﻘﺶ‌ آﻧﻬﺎ در ﻣﻌﺮﻓی ﺟﺎیﮕـﺎه اﺟﺘﻤـﺎﻋی و ﻃﺒﻘـﺎﺗی‬‬‬

‫اﺳﺖ. از آﻧﺠﺎ کﻪ در ﺗﻬﺮان ﻗﺪیﻢ رو ﺑﻪ رﺷﺪ‌، ﻫﻨﻮز‌ ﺑﻪ‌ واﺳﻄﻪ ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ و ﻓﻘیﺮ ﺑﻮدن، اﻓﺮاد‬‬‬

‫در دو‌ ﺳﻮیـ‌ ﺟﻐﺮاﻓیﺎی‌ ﺷﻬﺮی‌ ﺷﻤﺎل‌ و ﺟﻨﻮب‌ یﺎ ﺑﺎﻻ و ﭘﺎییﻦ ﺷﻬﺮ ﺟﺎی ﻧﮕﺮﻓﺘـﻪ ﺑﻮدﻧـﺪ،‬‬‬

‫ﺑﻠکﻪ ﻣﺮدم ﺷﻬﺮ ﺑﻪ دﻻیﻞ دیﮕﺮی ﻧﻈیﺮ ﻗﻮﻣیﺖﻫﺎ، ﺗﻘﺪم و ﺗﺄﺧﺮ در ورود ﺑﻪ ﺗﻬﺮان، ﻣﻨﺘﺴﺐ‬‬‬

‫ﺑﻮدن ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻣﻨﺼﺒی‌ یﺎ ﺧـﻮش ﺧـﺪﻣﺘی ﺑـﻪ ﺷـﺎﻫﺎن در ﻣﺤﻠـﻪﻫـﺎی ﺗﻬـﺮان اﺳـﺘﻘﺮار‬‬‬

‫ﻣییﺎﻓﺘﻨﺪ، ﮔﺎه ﺷﺎﻫﺪ کﻨﺎر ﻫﻢ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺧﺎﻧﻪ اﻏﻨیﺎ در کﻨﺎر ﺧﺎﻧـﻪ ﻓﻘـﺮا ﻫـﺴﺘیﻢ2. ﺑـﺪیﻦ‬‬‬

‫ﺗﺮﺗیﺐ یکی از کﺎرکﺮدﻫﺎی کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﺳﺮدر‌ ﺧﺎﻧﻪﻫـﺎ‌، ﻣـﺸﺨﺺ کـﺮدن ﺟﺎیﮕـﺎه و ﭘﺎیﮕـﺎه‬‬‬

‫1. یکی دیﮕﺮ از روﻧﺪﻫﺎی اوجﮔیﺮی و ﺑﺮﺟﺎی ﻣﺎﻧﺪه از دوران ﺻﻔﻮی اﺳﺖ کﻪ ﺗﺮویﺞ ﺷیﻌﻪ و ﺷـیﻌﻪﮔـﺮی در‬‬‬

‫ایﺮان را ﺗﻘﻮیﺖ کﺮد.‬‬‬

‫2. ﺑﺮای ﻧﻤﻮﻧﻪ دو ﺧﺎﻧﻪ‌ واﻗﻊ‌ در ﺧیﺎﺑﺎن ﻣﻮﻟﻮی، کﻮﭼﻪ ﻋﺒﺎس کﻔﺎیی ﻣﺤﻤﺪیﺎن ﭘﻼک 9 و ﭘﻼک 12 اﺳﺖ کﻪ ﻫﺮ‬‬‬

‫دوی ایﻦ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﺑﺎ ﻓﺎﺻﻠﻪ اﻧﺪکی از ﻫﻢ در دو‌ ﻃﺮف‌ ﺷﺮق و ﻏﺮب کﻮﭼﻪ ﺑﺎ ﺳﺮدرﻫﺎ‌ و ورودیﻫـﺎی‌ ﻣﺘﻔـﺎوت ﻗـﺮار‬‬‬

‫دارﻧﺪ. ﺳﺮدر یکی ﭘﺮ از ﺗﺰﺋیﻦ ﺑﺎ در ﺑﺰرگ و دیﮕﺮی ﺑﺎ در و ﺳﺮدر ﺳﺎده اﺳﺖ.‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 76)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن‌ 58‌ و ﺑﻬﺎر 68‬ ‫67‬‬‬‬‬‌

‫اﺟﺘﻤﺎﻋی‌ ـ ﻃﺒﻘﺎﺗی اﻓﺮاد اﺳﺖ. ﻧکﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤیﺖ در ﺑﺮرﺳی کﺘیﺒﻪﻫﺎ اﺷﺎﻋﻪ ﻫﻨﺮ ﺧـﻮاص‬‬‬

‫ﺑﻪ ﻋﻮام اﺳﺖ. اﻟﺒﺘﻪ در ﺗﺎریﺦ ﻫﻨﺮ ﺷﺎﻫﺪ آن ﻫﺴﺘیﻢ کﻪ ﻫﻨﺮ ﻋﻮام ﺑﻪ ﻣﻮازت ﻫﻨـﺮ ﺧـﻮاص‬‬‬

‫اﻟﺒﺘﻪ‌ در‌ ﺳﺎدﮔی و ﺑیآﻻیﺸی و کﻮﺗﺎه و ﺻﺮیﺢ ﺑﻮدن )ﺑﻪ ﻋکﺲ ﻫﻨﺮ ﺧﻮاص کﻪ ﭘﺮ ﭘیﺮایـﻪ‬‬‬

‫اﺳﺖ( رخ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ. کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﺳﺎدهای کﻪ در کﻨﺎر کﺘیﺒﻪﻫﺎی ﭘﺮ ﻧﻘﺶ و ﻧﮕﺎر در کﻮﭼﻪ‬‬‬

‫ﭘﺲ کﻮﭼﻪﻫﺎی ﺗﻬﺮان‌ ﺑﻪ‌ ﭼﺸﻢ ﻣیﺧﻮرد‌، ﺷﺎﻫﺪی ﺑـﺮ ایـﻦ ﻣﺪﻋﺎﺳـﺖ. ﻧﻮﺷـﺘﻪﻫـﺎی ایـﻦ‬‬‬

‫کﺘیﺒﻪﻫﺎ ﻫﻤﺎن ﻃﻮر کﻪ اﺷﺎره ﺷﺪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از:‬‬‬

‫1ـ آیﺎت ﻗﺮآﻧی‌:‬‬‬

‫»و ان یکﺎد...«‬‬‬

‫»آیﻪ اﻟکﺮﺳی...«‬‬‬

‫»ﻧﺼﺮ ﻣﻦ اﷲ و ﻓﺘﺢ‌ ﻗﺮیﺐ‌«‬‬‬‌

‫»اﻧﺎ ﻓﺘﺤﻨﺎ ﻟک ﻓﺘﺤﺎ ﻣﺒیﻨﺎ«‬‬‬

‫»ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣیﻢ«‬‬‬

‫2ـ اﺳﻤﺎء و ﺻﻔﺎت ﺧﺪا:‬‬‬

‫ﻫﻮاﻟﺮزاق‬‬‬

‫ﻫﻮاﻟﻄیﻒ‌،‌‌‬‬‬‌

‫اﻟﻌﺰه ﷲ‬‬‬

‫یﺎﻗﺎﺿی اﻟﺤﺎﺟﺎت‬‬‬

‫یﺎ رﻓیﻊ اﻟﺪرﺟﺎت‬‬‬

‫یﺪاﷲ ﻓﻮق ایﺪیﻬﻢ‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 77)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺑﺎورﻫﺎ ﺑﺮ‌ ﺳﺮدر‌ ورودیﻫﺎی‌ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 77‬‬‬

‫3ـ اﺣﺎدیﺚ:‬‬‬

‫ﻗﺎل اﷲ ﺗﺒﺎرک ﺗﻌﺎﻟی ﻋﺰوﺟﻞ وﻻیﺖ ﻋﻠی ﺑـﻦ اﺑیﻄﺎﻟـﺐ ﺣـﺼﻨی‌ ﻓﻤـﻦ دﺧـﻞ‬‬‬

‫ﺣﺼﻨی اﻣﻦ ﻣﻦ ﻋﺬاﺑی‬‬‬

‫اﻟﺴﻼم ﻗﻮل ﻣﻦ رب اﻟﺮﺣیﻢ‬‬‬

‫3. ﻋﺒﺎرات ﻣﺬﻫﺒی‌: اﺳﺎﻣی ﭘﻨﺞ ﺗﻦ )ﻣﺤﻤﺪ‌، ﻋﻠی‌، ﻓﺎﻃﻤﻪ، ﺣﺴﻦ و ﺣﺴیﻦ(،‬‬‬

‫ﻧﻤﻮﻧﻪای از کﺘیﺒﻪ و ان یکﺎد و ﺣﺪیﺚ ﺣﺼﻦ‬‬‬

‫2. ﺳﺮدرﻫﺎی ﻧﻘﺶ و ﻧﻤﺎ‬‬‬

‫اﻟﻒ( کﺎﺷیکﺎری‬‬‬

‫آرایﺶ ﺷﻤﺴﻪ / کﺘیﺒﻪ ﺧﻄی‬‬‬

‫ب( ﮔﭻﺑﺮی / ﻧﻘﻮش ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ‬‬‬

‫ﻧﻘﺶﻫﺎی ﮔیﺎﻫی / ﺣیﻮاﻧﺎت / ﻓﺮﺷﺘﻪ و...‬‬‬

‫ج( آﺟﺮﭼیﻨی‬‬‬‌

‫ﻃﺮحﻫﺎی ﮔیﺎﻫی / اﺳﻠیﻤی / ﻫﻨﺪﺳی / ﺣیﻮاﻧی‬‬‬

‫ﻧﻘﻮش و ﻃﺮحﻫﺎی ﺟﺎن ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺮ ﺳﺮدرﺧﺎﻧﻪﻫﺎی ﺗﻬﺮان )ﻣﻨﻄﻘﻪ 21 ﺷﻬﺮداری(، ﻧﻘﻮش‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 78)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58 و ﺑﻬﺎر 68‬ ‫87‬‬‬‬‬

‫ﮔیﺎﻫی و ﻃﺮحﻫﺎی اﺳﻠیﻤی ـ ﮔیﺎﻫی‌ ﺣکﺎیﺖ‌ از ﺑﺎور ﻃﺒیﻌﺖ ﻣﺤﻮر و ارﺗﺒﺎط ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ ﺑـﺎ‬‬‬

‫ﻃﺒیﻌﺖ دارد. ﺑﺮﺧی از ﻣﺤﻘﻘﺎن ﺑﺮ ایﻦ ﺑﺎورﻧﺪ کﻪ ایﻦ ﻧﻘﻮش ﺣﺎﺻﻞ ذﻫﻨیﺖ ﺷکﻞ ﮔﺮﻓﺘـﻪ‬‬‬

‫در ﻃﺒیﻌﺖ کﻮیﺮی اﺳﺖ، اﻣﺎ ﻧکﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤیﺖ‌ اﺳﺘﻤﺮار‌، ﺗﺪاوم و ﺗﻐییﺮ ﺷکﻞ ایﻦ ﻧﻘـﻮش‬‬‬

‫اﺳﺖ کﻪ ﮔﺎه ﺑﻪ ﺷکﻞ ﺣﻘیﻘی ﺧﻮد، ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ، ﺳﭙﺲ ﺷﺎه ﻋﺒﺎﺳی و ﺻـﺪﺑﺮگ ﺑـﻪ ﺷـکﻞ‬‬‬

‫ﮔﻞ ﺳﺮخ و ﻣﺤﻤﺪی رخ ﻣیﻧﻤﺎیﺪ. ﺑﻪ دﻟیﻞ ﻫﻤیﻦ ﺣﻀﻮر‌ ﻣکﺮر‌ و ﺗﺪاوم و ﺗکـﺮار اﺳـﺖ‬‬‬

‫کﻪ ﭘﺎ ﺑﻪ ﺳﺮزﻣیﻦ ﻧﻤﺎدﻫﺎ ﻣیﮔﺬارد. از ایﻨﺮو ﺷﺎیـﺴﺘﻪ اﺳـﺖ ﻗﺒـﻞ از ﭘﺮداﺧﺘـﻪ ﺑـﻪ ﻋﻨﺎﺻـﺮ‬‬‬

‫ﻧﻤﺎدیﻦ در ﺳﺮدرﻫﺎ، اﺷﺎره کﻮﺗﺎﻫی ﺑﻪ ﻧﻤﺎد داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـیﻢ ﺗـﺎ ﺣـﻀﻮر‌ و ﺑﺮرﺳـی‌ آﻧﻬـﺎ‌ در‬‬‬

‫ﺳﺮدرﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎد‌ ﻗﺎﺑﻞ‌ ﺗﺄﻣﻞﺗﺮ‌ ﺷﻮد.‬‬‬

‫ﻧﻤﺎد‬‬‬

‫اﻧﺴﺎن ﻏﺎرﻧﺸیﻦ ﺑﺮای ﺑیﺎن ﺷﻮر ﻋﺎﻃﻔی در ﻋﺼﺮ ﺧﺎﻣﻮﺷی ﺧﻮد از ﻧﺨﺴﺘیﻦ زﺑﺎن؛ زﺑﺎن‬‬‬

‫ﻣﺠﺎزی کﻪ ﻣﺘﺸکﻞ از‌ ﺳﺎدهﺗﺮیﻦ‌ اﺷکﺎل‌ ﺗﺮﺳیﻤی اﺳﺖ، ﺑﻬﺮه ﮔﺮﻓـﺖ کـﻪ آن را ﻧﺨـﺴﺘیﻦ‬‬‬‌

‫ﺧﻠﻖ‌ ﻧﻤﺎدیﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ. از ایﻦرو ﻧﻤﺎد اﺑﺰار ﺑﺎزﺗﺎب اﻧﺪیﺸﻪ و ذﻫﻨیـﺎت ﺑـﺸﺮ اﺳـﺖ کـﻪ در‬‬‬

‫ﺗﺒﺎدل ﺟﻬﺎنﺑیﻨی، آﻧﭽﻪ اﻧﺴﺎن از ﻣﺤیﻂ‌ ﭘیﺮاﻣﻮن‌ ﺧﻮد‌ دریﺎﻓﺖ ﻣیکﻨﺪ، ﻧﻘﺶ ﺑـﺴﺰایی ایﻔـﺎ‬‬‬

‫ﻣیکﻨﺪ. از ﺳﻮی دیﮕﺮ، ﺑﺎور‌ ﺑﺸﺮ ﺑﻪ »ﻧیﺮوی ﻣﻘﺪس«1 در ﺗﺼﻮیﺮ ﻧﮕﺎرﻫﺎ، ﻧﻘﻮش ﺗﺮﺳیﻤی،‬‬‬

‫ﺳﭙﺲ ﻧﻘﻮش ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺑﺮ روی ﺳﻨﮓ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ، ﺳـﭙﺲ‌ وﺟـﻮد‌ ﻣﺠـﺴﻤﻪ‌، ﺗﻤﺜـﺎل و ﻧﻘﺎﺷـی‬‬‬

‫ایﺰدان، اﻟﻬﻪﻫﺎ، ﺧﺪایﮕﺎن و اﺳﺎﻃیﺮ در ﺟﺎی ﺟﺎی زیﺴﺘﮕﺎه اﻧﺴﺎن‌ )ﻏﺎر‌، ﻣﻌﺎﺑﺪ، ﺧﺎﻧـﻪ و...(‬‬‬

‫ﺑﺎ ﺑﺎور اﻧﺘﻘﺎل ﻧیﺮوی ﻣﺎوراﻟﻄﺒیﻌﻪ ﺑﻪ ایﻦ ﺧﻠﻖ ﺷﺪهﻫﺎی ﺑﺸﺮی ﺑﺎ ﻗﺪرت ﺟﺎدویی‌ و ﻣﺎﻧﺎیی‬‬‬‌

‫ﺧﻮد‌ ﺑﻪ ﻧﻤﺎد ﻣیاﻧﺠﺎﻣﺪ.‬‬‬

‫ﺑﺪیﻦ ﺗﺮﺗیﺐ ﻧﻤﺎدﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﻔیﺮ اﻧﺪیﺸﻪ و اﻟﻔﺒﺎیـ‌ ﻓﺮﻫﻨﮓ‌ ﺑﺸﺮی‌، ﻓﺼﻞ دیﮕـﺮی از‬‬‬

‫ﺗﺎریﺦ ﺑﺎورﻫﺎ و ﺟﻬﺎنﺑیﻨی را ﮔﺸﻮده و ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻏﻨﭽﻪای ﺳﺮ زده از ﻫﻤﺎن‌ ﺑﺎورﻫﺎ‌، اﻋﺼﺎر‌ و‬‬‬

‫ﻗﺮون را ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﮔﺬارده اﺳﺖ و در ﺑﺴﺘﺮ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺑﻪ اﺷکﺎل ﻣﺨﺘﻠﻒ )ادﺑیﺎت‌ ﺷـﻔﺎﻫی‌ و‬‬‬

‫1. دورکیﻢ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ایﻦ ﻧیﺮو ﻧﻪ ﻣﻨﺒﻌﺚ از ﺑیﻢ ﻧیﺎکﺎن ﺑﻮد ﻧﻪ‌ از‌ ﺗﺠﺴﻢ‌ ﻃﺒیﻌﺖ، ﺑﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﻧیﺮویی ﺑﻮد ﭘﻨﻬﺎن در‬‬‬

‫ﺗﻮﺗﻢ یﺎ اﺷیﺎی واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﺗﻮﺗﻢ کﻪ‌ ﻧﺸﺎﻧﻪای‌ از ﺧﻮد اﺟﺘﻤﺎع ﻗﺒیﻠﻪ ﻣﺤﺴﻮب ﻣیﺷﺪ. )یﻮﺳﻔیزاده، 2831:301(‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 79)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺑﺎورﻫﺎ ﺑﺮ‌ ﺳﺮدر‌ ورودیﻫﺎی‌ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 97‬‬‬

‫ﻏیﺮﺷﻔﺎﻫی )ﺗﺼﻮیﺮ، ﻧﻮﺷﺘﻪ، کﻼم و...( از ﻧﺴﻠی ﺑﻪ ﻧﺴﻠی دیﮕﺮ و از ﺳـیﻨﻪای ﺑـﻪ‌ ﺳـیﻨﻪای‬‬‬‌

‫دیﮕﺮ رخ ﻣیﻧﻤﺎیﺪ.‬‬‬

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺳیﻨﻪ ﺑﻪ ﺳیﻨﻪ ایﺮان زﻣیﻦ ﺑﻪ ﺷکﻞ‌ ﻧﻤﺎد‌ ﺑﺮ‌ ﺳﺮدر ﺧﺎﻧﻪﻫـﺎی ﺗﻬـﺮان، ﺣکﺎیـﺖ‬‬‬

‫دوران اﺳﺖ. ﻫﻤﺎن ﻃﻮر کﻪ در آﻏﺎز اﺷﺎره ﺷﺪ، از ﺟﻤﻠﻪ‌ ﻧﻤﺎدﻫﺎی‌ ﻧﺸﺴﺘﻪ‌ ﺑﺮ ﺳﺮدر ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ‬‬‬

‫ﻣ ـیﺗ ـﻮان ﺑ ـﻪ ﻋﻨﺎﺻ ـﺮ ﻗﺎﻟ ـﺐ ﮔ ـﻞ‌ ﻧیﻠ‌ ـﻮﻓﺮ )ﻧﻘ ـﻮش کﺎﺷ ـی(، ﺷﻤ ـﺴﻪ / ﺧﻮرﺷ ـیﺪی )در‬‬‬

‫ـ‬ ‫ـ‬ ‫ـ‬ ‫ـ‬ ‫ـ‬ ‫ـــ‬‌ ‫ـ‬‌ ‫ــ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‫کﺎﺷیکﺎریﻫﺎ(، اژدﻫﺎ، ﻃﺮحﻫـﺎی اﺳـﻠیﻤی و آﺟـﺮ ﭼیﻨـی، ﻫﻤﭽﻨـیﻦ ﻧﻘـﻮش ﺑﺮﺟـﺴﺘﻪ و‬‬‬

‫ﮔﭻﺑﺮی‌ ﺷیﺮ‌، ﻣﻼﺋک و ﻧﻘﺶ اﻧﺴﺎن اﺷﺎره کﺮد. ﻧکﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ‌ اﻫﻤیﺖ‌ اﺳﺘﻤﺮار‌، ﺗکﺮار و وﺟـﻪ‬‬‬

‫اﺷﺘﺮاک ﺑﺎورﻫﺎی اﺳﻄﻮرهای و دیﻨی ﻧﻤﺎدﻫﺎی‌ ﻧیﻠﻮﻓﺮ‌، ﺷﻤﺴﻪ )ﺧﻮرﺷیﺪی(، ﺷـیﺮ و ﻧﻘـﺶ‬‬‬

‫اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﮔﻠی در ﻣیﺎن دﺳﺘﺎن اوﺳﺖ.‬‬‬

‫ﻧیﻠﻮﻓﺮ‌ )کﺎﺷی‌ کﺎری(: در روﻧﺪ ﺗکﺎﻣﻠی ﺧﻮد‌ ﺑﻪ‌ اﺷـکﺎل ﻣﺨﺘﻠـﻒ‌ در‌ ﻫﻨـﺮ‌ ایﺮاﻧـی رخ‬‬‬

‫ﻧﻤﻮده و از ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ‌ در‌ ﻧﻘﻮش ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺗﺨﺖ ﺟﻤﺸیﺪ ﺑﻪ ﮔﻞ ﺷـﺎهﻋﺒﺎﺳـی در ﻓـﺮش و‬‬‬

‫کﺎﺷیکﺎری از‌ آن‌ ﺑﻪ ﮔﻞ ﺻﺪﺑﺮگ در ﻧﻘﺎﺷی ﺳﭙﺲ‌ ﺑﻪ ﮔﻞ ﺳﺮخ یﺎ‌ ﻣﺤﻤﺪی‌ ﺗﻐییـﺮ ﺷـکﻞ‬‬‬

‫داده اﺳﺖ. ﮔﻞ‌ ﻧیﻠﻮﻓﺮ‌ ﻧﻤﺎد آﻓـﺮیﻨﺶ، زایـﺶ، زن، زﻧـﺪﮔی، زﻣـﺎن، ﭘـﺎکی و ﻧـﻮر اﺳـﺖ.‬‬‬

‫ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻦ آن در‌ ﻃﻠﻮع‌ و ﺑﺴﺘﻪ ﺷﺪن آن در ﻏﺮوب‌ ﺣکﺎیﺖ‌ از‌ رﺳﺘﺎﺧیﺰ دارد.‬‬‬‌

‫ﻃﺮح‌ و ﻧﻘﺶ ﮔﻞ ﺷﺎهﻋﺒﺎﺳی کﻪ‬‬‬‌

‫در‌ ﻧﻘﻮش ﻓﺮش و کﺎﺷی اﺳﺘﻔﺎده‬‬‬

‫ﻣیﺷﻮد‬‬‬

‫اﺳﺘﻤﺮار و ﺣﻀﻮر ﺑیﭘﺎیﺎن ایﻦ ﻧﻘﺶ در ﻫﻨﺮ ایﺮاﻧـی کـﻪ‌ اکﻨـﻮن‌ ﺑـﺮ ﺳـکﻪ 52ﺗﻮﻣـﺎﻧی‬‬‬

‫)ﭘﺸﺖ ﺳکﻪ‌( ﻧﺸﺴﺘﻪ‌ اﺳﺖ، ﺟﺎی‌ ﺗﻌﻤﻖ‌ و ﺗﻔﺤﺺ‌ ﺑیﺸﺘﺮی دارد. در اﺳـﺎﻃیﺮ‌ ایـﺮان آﻣـﺪه‬‬‬

‫اﺳﺖ کﻪ ﻓﺮ ﻣﻬﺮ )ﻧﻤﺎیﻨﺪه ﺧﻮرﺷیﺪ( و ﻓﺮ زرﺗﺸﺖ )ﭘیﺎمآور ﻧﻮر و ﭘﺎکی( در ﻣیﺎن‌ ایﻦ‌ ﮔﻞ‬‬‬

‫در ﺣﺮیﻢ اﻣﻦ ﻏﻨﻮدهاﻧﺪ ﺗﺎ‌ در‌ زﻣﺎن‌ ﺧﻮد‌ ﺳﺮ‌ ﺑﺮ آورﻧﺪ. ﺑﺮاﺳﺎس‌ ﺣکﺎیﺖﻫـﺎیـ‌ اﺳـﻄﻮرهـای‬‬‬

‫آﻧﺎﻫیﺘﺎ، ﻓﺮ ﻣﻬﺮ را از ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ ﺑﺎردار ﺷﺪ و در ﺷﺐ ﭼﻠﻪ، ﺷﺒی کﻪ ﻧﻮر‌ ﺑﺮ‌ ﺗـﺎریکی‌ ﻏﻠﺒـﻪ‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 80)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن‌ 58‌ و ﺑﻬﺎر‌ 68‌‬ ‫08‌‬‬‬‬‬‌

‫ﻣیکﻨﺪ، او را ﺑﻪ دﻧیﺎ آورد. از ایﻦ رو ﻧیﻠﻮﻓﺮ را ﻧﻤﺎد آﻧﺎﻫیﺘـﺎ، اﻟﻬـﻪ آب، در ایـﺮان ﺑﺎﺳـﺘﺎن‬‬‬

‫ﻣیداﻧﻨﺪ. ﮔﻞ آﻓﺘﺎﺑﮕﺮدان ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎد ﻣﻬﺮ در ﺑﺮﺧی‌ ﻣﻮارد ﻫﻢ زﻣﺎن ﺑﺎ ﻧیﻠﻮﻓﺮ و ﮔـﺎه ﺑـﻪ‬‬‬

‫ﻋﻨﻮان ﺟﺎﻧﺸیﻦ او ﻇﺎﻫﺮ ﻣیﺷﻮد.‬‬‬

‫ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﻌﻤﺎری )کﺎش و ﻧﻘﻮش ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ( ﺑﻠکﻪ در ﺳﺎیﺮ ﻫﻨﺮﻫﺎی دﺳﺘی‬‬‬

‫ایﺮاﻧیﺎن از ﺟﻤﻠﻪ‌: ﻓﺮش‌، ﮔﻠیﻢ و ﻧﻘﺶ ﺳﻔﺎل ﺑﺴیﺎر ﺟﻠﻮه ﻣیﻧﻤﺎیﺪ. ﺑﻪ ﻫﻤیﻦ دﻟیﻞ ﺑﺮ اریکﻪ‬‬‬

‫ﻧﻤﺎد ﺗکیﻪ ﻣیزﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺎور ﭘﺪران ﺧﻮد را در ﻣیﺎن ﻧﻘﺶﻫﺎ ﭘﺬیﺮا ﺑﺎﺷﺪ.‬‬‬

‫ﻧﻘﺶ ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ ﺑﺮ‌ روی‌ کﺎﺷی‬‬‬

‫ﺑﺨﺸی از ﺳﺮدرﺧﺎﻧﻪای در‬‬‬

‫ﻣﺤﻠﺔ آﺑﺸﺎر‬‬‬

‫ﺑﺮﺧی از ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان ﺑﺮ ایﻦ ﺑﺎورﻧﺪ کﻪ ﻧیﻠﻮﻓﺮ یﺎ ﻟﻮﺗﻮس از ﺟﻤﻠﻪ ﻧﻘﺶﻫـﺎیی اﺳـﺖ‬‬‬

‫کﻪ از‌ ﻣﺼﺮ‌ وارد ﺑیﻦاﻟﻨﻬﺮیﻦ ﺷﺪه و از آﻧﺠﺎ‌ ﺑﻪ‌ ایﺮان رﺳیﺪه اﺳﺖ، اﻣﺎ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎی ﻧﻈﺮیﻪﻫـﺎی‬‬‬

‫ﺗﻄﻮرﮔﺮایی وﺟﻮد ﻧﻤﺎدﻫﺎ، ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ و آیـیﻦ ﺑﺎورﻫـﺎی ﻣـﺸﺎﺑﻪ، ﻣـیﺗـﻮان آن را در »اﺻـﻞ‬‬‬

‫وﺣﺪت رواﻧی« یﺎ ﻫﻤﺎن آﮔﺎﻫی‌ ﺟﻤﻌی‌ دورکیﻢ؛ یﻌﻨی ﺣﻀﻮر اﺷﺘﺮاکﺎت‌ در‌ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻠـﻞ‬‬‬

‫ﺗﻮﺟیﻪ کﺮد. ﻧکﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤیﺖ در وﺟﻮد ﮔﻞ ﻧیﻠـﻮﻓﺮ در ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﺗـﺼﻮیﺮی ایﺮاﻧـی ﻧـﻮع‬‬‬

‫ﻧﮕﺮش و ﺑﺎور آن اﺳﺖ. در ﻣﺼﺮ آن را ﻧﻤﺎد زﻧﺪﮔی و ﺗﻮﻟﺪ، در ﻫﻨﺪ ﻧﻤﺎد‌ ﻫﺮ‌ ﮔﻮﻧـﻪ ﺳـیﺮ‬‬‬

‫ﺗکﺎﻣﻠی و ﻧﺸﺎﻧی ﺑﺮای ﻋﺒﻮر از زﻧﺪﮔی زﻣیﻨی ﺑﻪ دﻧیﺎی دیﮕﺮ و در ایﺮان از آﻧﺠﺎ کـﻪ ایـﻦ‬‬‬

‫ﮔﻞ ﺑﺎ ﻃﻠﻮع ﺧﻮرﺷیﺪ ﺷکﻔﺘﻪ ﻣیﺷﻮد و ﺑﺎ ﻏﺮوب، ﮔﻠﺒﺮگﻫﺎی آن ﺑﺴﺘﻪ ﻣیﺷﻮد‌ ﻧﻤﺎد‌ ﻧﻮر،‬‬‬‌

‫ﭘﺎکی و ﻣﺎدر اﺳﺖ. ﺑﺴﺘﺮ رﺷﺪ آن در ﻣیﺎن ﺗﺎﻻب و ﮔﻞ ﺳیﺎه، آن را ﺑﻪ ﺟﺎیﮕﺎه ﻧﻤـﺎدیﻨی از‬‬‬‌

‫آﻓﺮیﻨﺶ ـ از ﭘﺴﺖ ﺑﻪ ﻫﺴﺖ و از ذره ﺑﻪ اوج ـ و ﺟﻠﻮه و ﻧﻤﺎدی‌ از‌ آﻓﺮیﻨﺶ‌ در ﻣیﺎن ﻧﻮر‬‬‬

‫و ﺑیﺶ از ﻫﻤﻪ، ﻧﻤﺎد ﻃﺒیﻌﺖ از رﺳـﺘﺎﺧیﺰ و ﺑﺮﺧﺎﺳـﺘﻦ در ﭘـی ﻣـﺮگ رﺳـﺎﻧﺪه اﺳـﺖ‌. ‌‌در‬‬‬‌

‫ﺳﺮآﻏﺎز اﺳﻄﻮره، ﺑﻪ اﻟﻬﻪ آب ﻣﻨﺘﺴﺐ و ﺳﭙﺲ یﺎدﻣﺎﻧی از ﻣﻬﺮ ﻣیﺷﻮد. ﺑﻪ ﻣـﺮور‌ در‌ دوران‬‬‬‌

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 81)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺑﺎورﻫﺎ ﺑﺮ ﺳﺮدر ورودیﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 18‬‬‬

‫اوج ﺷیﻌﻪﮔﺮی ﻧﺎم ﻋﺎﻟﻢ ﻗﻄﺐ، ﺷﺎه ﻋﺒﺎس‌، زیﻨﺖﺑﺨﺶ آن ﻣیﺷﻮد. ﺑﺎ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﮔـﺰاردن‬‬‬

‫ﺗﻌﺼﺒﺎت دیﻨی و ﺑﺎورﻫﺎی دیﻦ ﺑﺎﺳﺘﺎن، ﺑﺎ‌ ﮔﻠی ﻫﻢﻧﺸیﻦ ﻣیﺷﻮد کﻪ‌ ﻋﻄﺮ‌، ﺑﻮ و ﻧﻤﻮد ﻋیﻨی‬‬‬

‫دارد، ﮔﻞ ﺳﺮخ یﺎ ﻣﺤﻤﺪی. ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎیی از ایﻦ روﻧﺪ رﺷﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر آﮔﺎﻫﺎﻧﻪ یﺎ ﻧﺎآﮔﺎﻫﺎﻧـﻪ در‬‬‬

‫ﻧﻘﻮش ﺳﺮدر ﺧﺎﻧﻪﻫﺎی ﺳﻨﺘی ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪه ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣیﺧﻮرد.‬‬‬

‫ﻧکﺘﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺄﻣﻞ‌ ﻧﻘﺶ ﮔـﻞ ﻧیﻠـﻮﻓﺮ در ﺳـﺎیﺮ ﻧﻤﺎدﻫـﺎ از ﺟﻤﻠـﻪ کﺎﺷـی کـﺎری ﺷﻤـﺴﻪ‬‬‬

‫)ﺧﻮرﺷیﺪی( ﺑﺎ ﺷﻌﺎع ﻋﺪد 21 ﻣیﺑﺎﺷﺪ. ایﻦ ﻋﺪد ﻋﻼوه ﺑﺮ آﻧکﻪ ﮔﻠﺒﺮگﻫﺎی ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ را‬‬‬

‫ﺗﺪاﻋی ﻣیکﻨﺪ، ﻧﻤﺎدی از زﻣـﺎن‌، ﮔـﺮدش‌ ﺣیـﺎت در یـک ﺳـﺎل اﺳـﺖ. از ﺳـﻮی دیﮕـﺮ،‬‬‬

‫ﻫﻤﻨﺸیﻨی و ارﺗﺒﺎط ﺷﻤﺴﻪ )ﺧﻮرﺷیﺪی( ﺑﺎ ﻧﻮر و ﮔﻞ ﻧیﻠﻮﻓﺮ ﺑﺎر دیﮕﺮ ﺣﻀﻮر و ﻫﻢﻧﺸیﻨی‬‬‬

‫آب و ﻧﻮر، اﺳـﺎس ﻫـﺴﺘی، را یـﺎدآوری ﻣـیکﻨـﺪ کـﻪ آن‌ ﻧیـﺰ‌ ﺑﺮﺧﺎﺳـﺘﻪ از ﺟﻬـﺎنﺑیﻨـی‬‬‬

‫)یکﺘﺎﭘﺮﺳﺘی( ایﺮاﻧیﺎن دارد.‬‬‬

‫ﻃﺮح اژدﻫﺎ )آﺟﺮﭼیﻨی. ﮔﭻﺑﺮی(: از ﺗﺼﻮیﺮ یـﺎ ﻃـﺮح اژدﻫـﺎ در ﻃـﺮحﻫـﺎی ﺳـﺮدر‬‬‬

‫ﺧﺎﻧﻪﻫﺎی ﺗﻬﺮان کﻢ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه و ﺗﻨﻬـﺎ یـک ﻣـﻮرد آﺟﺮکـﺎری ﻣـﺸﺎﻫﺪه‌ ﻣـیﺷـﻮد‌، اﻣـﺎ‬‬‬

‫ﻃﺮحﻫﺎی دﻫﺎن اژدری از ﺟﻤﻠﻪ ﻃﺮحﻫﺎی اﺳﻠیﻤی اﺳﺖ کﻪ در ﻗﺎﻟﺐ اﺳـﻠیﻤی و ﺗﺮکیﺒـی‬‬‬

‫ﮔﻞ و ﮔیﺎه در ﻃﺮحﻫﺎی ﮔﭻﺑﺮی وﺟﻮد دارد.‬‬‬

‫آﺟﺮکﺎری ﻃﺮح اژدﻫﺎ، ﻧﺒﺶ کﻮﭼﻪ‬‬‬

‫اﻧﺒﺎر ﻣﻌیﺮ‌، ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن‌ 4831‌‬‬‬

‫اژدﻫﺎ یﺎ ﻣﺎر در‌ ﻓﺮﻫﻨﮓ‌ ایﺮاﻧی‌ ﻧﻤﺎد ﺧﺸکی، کﻮیﺮ، ﺑیﻤـﺎری و ﺷـﺮ اﺳـﺖ و ﻏﺎﻟﺒـﺎً در‬‬‬

‫ﺗﻘﺎﺑﻞ ﺑﺎ ﺧیﺮ ﻗﺮار ﻣیﮔیﺮد کﻪ در ﻃﺮحﻫﺎی ایﺮاﻧی ﻧیﺰ ﺑﻪ ﺻﻮرت اﺳﻠیﻤی‌ ﺑﻪ‌ ﺷکﻞ‌ اژدری‬‬‬

‫ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻃﺮحﻫﺎی ﮔیﺎﻫی آورده ﺷﺪه اﺳﺖ‌.‬‬‬‌

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 82)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58 و ﺑﻬﺎر 68‬ ‫28‬‬‬‬‬

‫در ﻓﺮﻫﻨﮓ ایﺮاﻧی، اژدﻫﺎ ﺑیﺸﺘﺮ ﺑﺎر ﻣﻨﻔی دارد‌ و در‌ اوﺳﺘﺎ‌ از آن ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان ﺧَﺮَﻓِـﺴﺘﺮانـ‬‬‬

‫ﺣیﻮاﻧﺎت اﻫﺮیﻤﻨی یﺎد ﺷﺪه اﺳﺖ‌1. اﻏﻠﺐ در ﺣﻤﺎﺳﻪﻫﺎی اﺳﺎﻃیﺮی ﺷﺎﻫﺪ ﻣﺒﺎرزه و ﺟﻨـﮓ‬‬‬

‫و ﺟﺪال ﺑیﻦ ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﺎن ایﺰدی و اژدﻫﺎ ﻫﺴﺘیﻢ و ﻣﻌﻤﻮﻻ یکی از ﻣﺮاﺣﻞ‌ ﺟﻨﮓ‌ ایﻦ‌ ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﺎنـ‬‬‬

‫ﺑﻪ ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ اژدﻫﺎ اﺧﺘﺼﺎص دارد کﻪ ﺧﻮد ﺟﻨﺒﻪ ﻧﻤﺎدیﻦ‌ ﮔﺬر‌ ﺳیﺮ و ﺳﻠﻮک و ﻧﺎﺑﻮد کﺮدن‬‬‬

‫اﻣیﺎل و ﻧیﺖﻫﺎی ﺷیﻄﺎﻧی اﺳﺖ. از ﺟﻤﻠﻪ ایﻦ ﭘﻬﻠﻮاﻧﺎن ﺑیﺷـﻤﺎر ﻣـیﺗـﻮان ﺑـﻪ ﮔﺮﺷﺎﺳـﺐ‬‬‬‌

‫ﺑﻬﺮام‌ ﮔﻮر‌ )ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ اژدﻫﺎکﺶ(، ﻓﺮیﺪون، رﺳﺘﻢ و درﻓﺶ اﺷﺎره کﺮد.‬‬‬

‫اژدﻫﺎ در اﻏﻠﺐ‌ ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎ‌ ﺑﻪ‌ ﺟﺰ ﭼیﻦ، ﻧﻤﺎد ﻧﺎﭘﺎکی، ﭘﻠیﺪی، ﻇﻠـﻢ، اﺳـﺘﺒﺪاد، ﺟﻬـﻞ و‬‬‬

‫ﺑﺖﭘﺮﺳﺘی و در ایﺮان ﻧﻤﺎد ﺧﺸکـﺴﺎﻟی‌ اﺳـﺖ‌. اژدﻫـﺎ‌ آب را از ﺑـﺎروری ﺑـﺎز ﻣـیدارد و‬‬‬

‫ﺑیﻤﺎری ﺑﻪ دﻧﺒﺎل دارد. در اﻓﺴﺎﻧﻪﻫـﺎی ایﺮاﻧـی‌، ﻣـﺎر‌ ﻧﻤـﺎد ﺧﻮﻧﺨـﻮاﻫی، دﺷـﻤﻨی و ﻫﺪیـﻪ‬‬‬

‫اﻫﺮیﻤﻦ ﺑﻪ ﺿﺤﺎک ﻣﺎر ﺑﻪ دوش اﺳﺖ. ﺿﺤﺎک ﺑﺎ‌ ﺻﻔﺎت‌ ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ‌ ﺧﻮدﺧﻮاﻫی، زیﺎدهﻃﻠﺒی‬‬‬

‫و... ﺗﺴﻠیﻢ اﻫﺮیﻤﻦ ﻣیﺷﻮد و ﻫﺪیﻪ او اﻓکﺎر ﺧﻮد ﺿـﺤﺎک ﻫﻤـﺎن ﻣﺎرﻫـﺎی زیـﺎده‌ ﺧـﻮاه‬‬‬‌

‫ﻫﺴﺘﻨﺪ.‬‬‬

‫ﺑﺎ ﻇﻬﻮر اﺳﻼم، اژدﻫﺎ و ﻣﺎر دارای دو ﺟﻨﺒﻪ ﻧیک و ﺑﺪ ﻣیﺷﻮد‌ و در‌ روایﺎت‌ اﺳـﻼﻣی‬‬‬

‫ﺑﻪ ﻣﺎر ﺑﻬﺸﺘی، ﺗﺒﺪیﻞ ﺷﺪن ﻋﺼﺎی ﻣﻮﺳی ﺑﻪ اژدﻫـﺎ و ﻧـﺎﺑﻮد کـﺮدن ﻣﺎرﻫـﺎی ﺟـﺎدوﮔﺮان‬‬‬

‫اﺷﺎره‌ ﺷﺪه‌ اﺳﺖ، اﻣﺎ اژدﻫﺎ از ﺟﻤﻠﻪ ﺣیﻮاﻧﺎت ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎن ﻋﻠی )ع( اﺳـﺖ و ﺑـﻪ واﺳـﻄﻪ‬‬‬‌

‫ﺑﺎورﻫﺎی‌ ایﺮاﻧی‌ و ﺣﻀﻮر اژدﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﻨﺼﺮی اﻫﺮیﻤﻨی و ﻣﻘﺒﻮﻟیـﺖ ﭼﻬـﺮه ﻋﻠـی )ع(‬‬‬

‫داﺳﺘﺎنﻫﺎی ﺑیﺷﻤﺎری در ایﻦ ﺑـﺎره‌ ﺳـﺎﺧﺘﻪ‌ و ﭘﺮداﺧﺘـﻪ‌ ﺷـﺪه اﺳـﺖ2. ﺣـﻀﻮر آن ﻣیـﺎن‬‬‬

‫ﻧﻤﺎدﻫﺎی ایﺮاﻧی ﭘﺲ از اﺳﻼم، ﻧﻤﺎدی اﺳﺖ‌ از‌ رﻋﺐاﻧﮕیﺰﺗﺮیﻦ ﻫﺮاسﻫﺎ کﻪ ﺗﺤـﺖ ﺳـﻠﻄﻪ‬‬‬

‫ﻋﻠی )ع( درآﻣﺪه اﺳﺖ، از ایﻦرو ﺑﺎ ﻧﺎم و یﺎد ﻋﻠی از ﺷﺮ‌ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ‌ ﭘﻠیـﺪی و ﺷـﺮ در اﻣـﺎن‬‬‬

‫ﺧﻮاﻫیﻢ ﻣﺎﻧﺪ. ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم ﻧیﺰ اژدﻫﺎ ﻧﻤﺎد‌ کﺎرﻫﺎی‌ ﺻﻌﺐ و ﻧﺎﺷﺪﻧی ﺑﻮده کـﻪ ﺑـﻪ دﺳـﺖ‬‬‬

‫1. در‌ اﺳﻄﻮرهﻫﺎی‌ ایﺮاﻧی‌ یکی از اﺷکﺎﻟی کﻪ اﻧکﺮه ﻣیﻨﻮ ﺑﻪ‌ آن‌ ﺷکﻞ ﻇﺎﻫﺮ ﻣیﺷﻮد، ﻣﺎر اﺳـﺖ، ﻫﻤﭽﻨـیﻦ اژدی‬‬‬

‫ﻫﺎک یﺎ ﺿﺤﺎک کﻪ ﻣﺎر ﺑﺮ‌ دوش‌ دارد یکی از دیﻮاﻧی اﺳـﺖ‌ کـﻪ‌ در اﺧﺘیـﺎر‌ اﻧکـﺮه‌ ﻣیﻨـﻮ‌ اﺳـﺖ و ﻏﺎﻟﺒـﺎ ﻣﻮﺟـﻮدات‬‬‬

‫ﻧﺎﺧﻮﺷﺎیﻨﺪ در ﻗﺎﻟﺐ‌ ﻣﻮﺟﻮداﺗی‌ ﻧﻈیﺮ ﻣﺎر و اژدﻫﺎ در ﺑﺮاﺑﺮ ایـﺰدان و اﺳـﺎﻃیﺮ ﻇـﺎﻫﺮ ﻣـیﺷـﻮﻧﺪ و ﻫﻤـﻮاره ایـﺰدان و‬‬‬‌

‫ﭘﻬﻠﻮاﻧﺎن‌ ﺑﺮ ایﻦ ﻣﻮﺟﻮدات ﭘیﺮوز ﻣیﺷﻮﻧﺪ، ﻫﻤﺎن‌ ﻃﻮر کﻪ در ﭘﺎیﺎن‌ ﺟﻬﺎن‌ اﻫﻮرا ﺑﺮ اﻧکﺮه ﻣیﻨﻮ ﭼﻬﺮه‌ ﺧﻮاﻫﺪ‌ ﺷﺪ.‬‬‬

‫2. ﻓﺴﺎیی در کﺘﺎب ﺧﻮد »اژدﻫﺎ در اﺳﺎﻃیﺮ ایﺮان« ﺑﻪ ﻃﻮر کﺎﻣﻞ‌ ﺑﻪ‌ ایﻦ ﻣﺒﺤﺚ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ.‬‬‬‌

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 83)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ‌ و ﺑﺎورﻫﺎ‌ ﺑﺮ ﺳﺮدر ورودیـﻫﺎی‌ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ‌ 38‬‬‬

‫ﭘﻬﻠﻮاﻧﺎن و اﺑﺮﻣﺮداﻧی‌ کﻪ‌ ﻧﻤﺎیﻨﺪﮔﺎن ﺧیﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﻧﺎﺑﻮد ﻣیﺷﻮد. در دیﻦ زرﺗﺸﺖ ﻧیﺰ ﻧـﺎﺑﻮد‬‬‬

‫کﺮدن ﻫﺮ یک از‌ ﻣﻮﺟﻮداتـ‌ ﺧﺮﻓﺴﺘﺮایی و ﭘﻠیﺪ، ﺻﻮاب ﻣﺤﺴﻮب ﻣیﺷﻮد.‬‬‬‌

‫وﺟﻮد‌ اژدﻫﺎ در‌ ﻧﻤﺎدﻫﺎی‌ ﻣﻌﻤﺎری‌ یﺎدآور ﺗﻘﺎﺑـﻞ ﺧیـﺮ و ﺷـﺮ‌ و ﻣﺮﺣﻠـﻪای از ﮔـﺬر و‬‬‬

‫»ﺧﻮان«ﻫﺎیی اﺳﺖ کﻪ ﺑﺮای ﻋﺒﻮر از ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻄﻬیﺮ و رﺳیﺪن ﺑﻪ‌ ﻧیکـی‌، ﺑﺎیـﺪ آن را ﻧـﺎﺑﻮد‬‬‬

‫کﺮد و ﭘﺸﺖ‌ ﺳﺮ‌ ﮔﺬارد‌. ﺣﻀﻮر‌ آن‌ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎد‌ ﺑﺮ‌ ﺳﺮ در ﺧﺎﻧﻪﻫـﺎ ﻧیـﺰ ریـﺸﻪ در ﺑـﺎور‬‬‬

‫ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ ﺷﺮ دارد.‬‬‬

‫ﻃﺮح ﺑﺘﻪ ﺟﻘﻪ )ﮔﭻﺑﺮی‌(: از‌ ﺟﻤﻠﻪ‌ ﻃﺮحﻫﺎی ﻏﺎﻟﺐ در ﮔﭻﺑﺮی و کﺎﺷیکـﺎری اﺳـﺖ‬‬‬

‫کﻪ‌ ﺑﻨﺎﺑﺮ‌ ﺣکﺎیﺎت‌ و روایﺎت‌ ﺑﺴیﺎری‌ ﻧﻤﺎد‌ ﺳﺮو، ﺳـﺮو ﺧﻤیـﺪه، آﺗـﺶ ﻣﻘـﺪس ﭘﺎرﺳـی و‬‬‬

‫ﻣﺸﺖ ﮔﺮه ﺷﺪه اﺳﺖ. ﺑﺘﻪ ﺟﻘﻪ ﻧﻘﺸی زﻧﺪه و ﭘﻮیﺎﺳﺖ کﻪ در ﻃﻮل ﺣیﺎت ﺧﻮد در اﻋﺼﺎر‬‬‬

‫و ﻗﺮون ﻣﺘﻤﺎدی ﺑﺮﺣﺴﺐ‌ ﻣﺤﻞ زﻧﺪﮔی و ﻧﻮع ﮔﻮیﺶ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺷکﻞ و ﺣﺎﻟﺘی ﻧﻤﺎیﺎن ﺷﺪه‬‬‬

‫اﺳﺖ.‬‬‬

‫ﻃﺮح ﺑﺘﻪ ﺟﻘﻪ از کﺘﺎب ﻃﺮحﻫﺎ و ﻧﻘﺶﻫﺎی ﺗﺰﺋیﻨی ایﺮاﻧی‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 84)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58 و ﺑﻬﺎر 68‌‬ ‫48‌‬‬‬‬‬

‫ﺳﺮدر ﻧﻘﺶ و ﻧﻤﺎ )کﺎﺷیکﺎری و ﮔﭻﺑﺮی، ﻃﺮح ﺑﺘﻪﺟﻘﻪ(‬‬‬

‫خﺧیﺎم، ﺑﻌﺪ از ﭼﻬﺎرراه ﮔﻠﻮﺑﻨﺪک، ﭘﻼک 839، ﻣﻨﻄﻘﻪ 21 ﺷﻬﺮداری، ﺑﻬﺎر 4831‬‬‬

‫ﻋکﺲ از ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ‬‬‬

‫ایﻦ ﻃﺮح در ﺳﺎیﺮ‌ ﻫﻨﺮﻫﺎی‌ ﻇﺮیﻒ ﻧﻈیﺮ: ﺗﺮﻣـﻪدوزی، ﭘﺘـﻪ، ﻓـﺮش، ﺳـﻮزندوزی و...‬‬‬

‫دارای ﺟﺎیﮕﺎه ﺑﺮﺟﺴﺘﻪای اﺳﺖ کﻪ ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﻘﺶ ﻃﺮح، اﺳﺎﻣی ﻣﺨﺘﻠﻔی دارد:‬‬‬

‫»ﮔﺮوﻫی دیﮕﺮ ﺑﺘﻪﻫﺎ را‌ ﺑﺮ‌ اﺳﺎس ﻣﻔﻬﻮم ﻧﻤﺎدیﻦ آﻧﻬﺎ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪی‌ ﻧﻤﻮدهاﻧـﺪ‌؛ ﻣﺎﻧﻨـﺪ: ﺑﺘـﻪ‬‬‬

‫ﻗﻬﺮ و آﺷﺘی، ﺑﺘﻪ درﺧﺖ زﻧﺪﮔی، ﺑﺘﻪ ﻣﺎدر و ﺑﭽﻪ و...« )‪(www.rugart.org‬‬‬‬‬‬

‫ﺑﺘﻪ و ﺑﺘﻪ ﺟﻘﻪ از ﺟﻤﻠﻪ ﻃﺮحﻫﺎی ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از ﺳﺮو ﻫﺴﺘﻨﺪ‌، ﻫﻤـﺎن‌ ﻃـﻮر کـﻪ در ﻓـﺼﻞ‬‬‬‌

‫ﻧﻤﺎدﻫﺎ‌ اﺷﺎره ﺷﺪ، ﺳﺮو در ایﺮان زﻣیﻦ درﺧﺖ ﻣﻘـﺪس و دارای ﭘیـﺸیﻨﻪ و ﺑـﺎور ﭼﻨـﺪیﻦ‬‬‬

‫ﻫﺰار ﺳﺎﻟﻪ اﺳﺖ. ﺑﻪ ﻃﻮری کﻪ ﻧﻘﻞ ﻣیﺷﻮد:‬‬‬

‫»ایﻦ ﺳﺮو ریﺸﻪ در ﺗﺎریﺦ دارد و ﻧﺰد ایﺮاﻧیﺎن ﺑﺴیﺎر‌ ﻣﻘﺪس‌ اﺳـﺖ. ﺗـﻮرج ژوﻟـﻪ ﻧﻘـﻞ‬‬‬

‫ﻣیکﻨﺪ کﻪ زرﺗﺸﺖ ﭘیﺎﻣﺒﺮ دو ﻃﺎﻟﻊ اﺧﺘیﺎر کﺮد و ﻓﺮﻣﻮد ﺗﺎ ﺑﺪان دو ﻃﺎﻟﻊ دو درﺧﺖ ﺳـﺮو‬‬‬

‫ﺑکﺎرﻧﺪ، یکی در روﺳﺘﺎی کﺸﻤیﺮ و یکی در روﺳﺘﺎی ﻓﺮیﻤﻨـﺪ از‌ ﺗﻮاﺑـﻊ‌ ﺗـﻮس. اﻧـﺪازه‌ و‬‬‬

‫ﺳﺎﻗﻪ درﺧﺖ کﺸﻤیﺮ ﺑﻪ ﺣﺪی ﺑﺰرگ ﺷﺪ کﻪ در ﺣﺪود دهﻫﺰار ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ در ﺳﺎیﻪ آن ﻗـﺮار‬‬‬‌

‫ﻣیﮔﺮﻓﺘﻨﺪ. ﺣﺘی ﺣیﻮاﻧﺎت وﺣﺸی و زﻧﺪه ﻫﻢ در زیﺮ ایـﻦ درﺧـﺖ آرام‌ و ﻗـﺮار‌ داﺷـﺘﻨﺪ‌.‬‬‬

‫ﻫﻤﭽﻨیﻦ ﻫﺰاران ﭘﺮﻧﺪه در ﻣیﺎن ﺷﺎﺧﻪﻫﺎی آن ﻣﺄوی داﺷﺘﻨﺪ. وﺻﻒ ایﻦ درﺧﺖ ﺑﻪ ﻣﺘﻮکﻞ‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 85)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺑﺎورﻫﺎ ‌‌ﺑﺮ‌ ﺳﺮدر ورودیﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 58‬‬‬

‫رﺳیﺪ و دﺳﺘﻮر داد ﺑﻪ ﻋﺎﻣﻞ ﻧیﺸﺎﺑﻮر کﻪ آن‌ درﺧﺖ‌ را‌ ﻗﻄﻊ کﺮده ﺑﻪ ﺑﻐـﺪاد ﻓﺮﺳـﺘﻨﺪ ﺗـﺎ در‬‬‬

‫ﻋﻤﺎرت ﺟﻌﻔﺮیﻪ کﻪ ﻣﺸﻐﻮل ﺳﺎﺧﺖ آن ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ‌ کﺎر رود. ﻣﻮﻣﻨـﺎن و ﭘیـﺸﻮایﺎن زرﺗـﺸﺘی‬‬‬

‫ﮔﻔﺘﻨﺪ کﻪ ﭘﻨﺠﺎه ﻫﺰار دیﻨﺎر ﺑﻪ ﺧﻠیﻔﻪ ﻣیدﻫیﻢ‌ ﺗﺎ از ایﻦ کﺎر‌ در‌ ﮔﺬرد، اﻣﺎ ﻣﻮﻓـﻖ ﻧـﺸﺪﻧﺪ و‬‬‬

‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم درﺧﺖ ﻗﻄﻊ ﮔﺮدیﺪ و ﺑﺎ ﻫﺰارودویﺴﺖ ﺷﺘﺮ ﺑﻪ ﺑﻐﺪاد ﻓﺮﺳـﺘﺎده ﺷـﺪ و ﻫﻨـﻮز ﺑـﻪ‬‬‬

‫دروازهﻫﺎی ﺑﻐﺪاد ﻧﺮﺳیﺪه ﻣﺘﻮکﻞ کﺸﺘﻪ ﺷﺪ و ﻫیﭽﮕﺎه درﺧﺖ را ﻧﺪیﺪ...!.« )ﻫﻤﺎن(‬‬‬

‫درﺧﺖ‌ ﺳﺮو در ﻧﻘﺶ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺗﺨﺖ ﺟﻤﺸیﺪ‬‬‬

‫ﻫﻤﭽﻨیﻦ در ﺑﺎورﻫﺎی ﻣیﺘﺮاﺋیﺴﻢ آﻣﺪه اﺳﺖ کﻪ ﻣﻬﺮ1 از کﺎج زاده ﻣیﺷﻮد. درﺧﺖ کﺎج‬‬‬

‫یﺎ ﺳﺮو درﺧﺘی ویﮋه ﺧﻮرﺷیﺪ اﺳﺖ. درﺧﺘی کﻪ ﻫﻤیﺸﻪ ﺳﺒﺰ و ﺑﺎ‌ ﻃﺮاوت‌ ﻣیﻣﺎﻧﺪ.‬‬‬

‫ﭘﺮﻫﺎم ﻣﺮاﺣﻞ وﺟﻮد ﺳﺮو ﺑﻪ ﻋﻨﻮان درﺧﺖ ﻣﻘﺪس و ﻧﻤﺎدیﻦ در ﻓﺮﻫﻨـﮓ ایـﺮان را در‬‬‬

‫ﺳﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳی ﻗﺮار ﻣیدﻫﺪ و ﺑﺮ ایﻦ ﺑﺎور اﺳﺖ کﻪ ﻧﺨﺴﺘیﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ آن‌ ﺑﻪ‌ ﭘـیﺶ‬‬‬

‫1. در ﺑﺮرﺳی دیﻦﻫﺎی ایﺮاﻧی، ﻫﺎﺷﻢ رﺿی ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد ایﺮاﻧیﺎن و دیﻦ ﻣﺰدیﺴﻨی کﻪ دیﻦ ﻣﺸﺘﺮک ﻗﻮم ﻫﻨﺪو ایﺮاﻧی‬‬‬

‫اﺳﺖ، اﺷﺎره ﻣیکﻨﺪ. در ایﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ایﺮاﻧیﺎن ﺑﻪ یکﺘﺎﭘﺮﺳﺘی و ﭘﺮﺳﺘﺶ اﻫﻮراﻣﺰدا‌ ﺷـﻬﺮهـ‌ ﻫـﺴﺘﻨﺪ، اﻣـﺎ از ﻣیـﺎن ایـﺰدانـ‬‬‬

‫ﻫﻤﺮاه اﻫﻮراﻣﺰدا کﻪ ﻣﻈﻬﺮ ﻗﻮای ﻃﺒیﻌی و ﻋﻨﺎﺻﺮ آﺗﺶ، آب، ﺧﻮرﺷیﺪ، ﻣﺎه، آﺳﻤﺎن، زﻣیﻦ، ﺑﺎد و... ﻫـﺴﺘﻨﺪ، ﻧﺨـﺴﺘیﻦ‬‬‬

‫ایﺰد )ﻣﻬﺮ( ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺘﺶ اﺳﺖ. »او ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻬﺮ‌ و ﭘیﻮﻧﺪ‌ و ﺻﺎﺣﺐ‌ ﭼﺮاﮔﺎهـﻫﺎ و ﺣﺎﻓﻆ و ﻧﮕﻬﺒـﺎن ﺧـﺴﺘﮕیﻧﺎﭘـﺬیﺮ و‬‬‬‌

‫ﺣﺎﻣی‌ راﺳﺘی‌ و درﺳﺘی اﺳﺖ و ﻫیﭻ ﭼیﺰ از ﻧﻈﺮ او ﻣﺤﻮ ﻧﻤیﺷﻮد، زیﺮا او ﭼـﺸﻢ روز و ﺧﻮرﺷـیﺪ ﺑـیزوال اﺳـﺖ.‬‬‬

‫ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺣﺎﺿﺮ و ﻫﺰار‌ ﭼﺸﻢ‌ دارد‌. ﻣﺮدم ﺑﺪ ﻧﻬﺎد و ﺑﺪ ﻋﻬﺪ را ﻧﻤیﺑﺨﺸﺪ و ﺑﻪ‌ کﺴﺎﻧی‌ کﻪ او را ﻣیﭘﺮﺳﺘﻨﺪ، ﻓﺮاواﻧی و‬‬‬

‫ﻧیﻢﺑﺨﺘی ﻋﻄﺎ ﻣیﻓﺮﻣﺎیﺪ. ﺑﺎرانﻫﺎ را او ﻣیﻓﺮﺳﺘﺪ و ﭼﻬﺎرﭘﺎیﺎن و ﮔیﺎﻫﺎن را او ﻣیﭘﺮوراﻧﺪ و ﻣـیرویﺎﻧـﺪ‌...« . )ﻫﺎﺷـﻢ‬‬‬‌

‫رﺿی‌، 1731:43(‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 86)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58‌ و ﺑﻬﺎر 68‬ ‫68‬‬‬‬‬

‫از اﺳﻼم و ﻧﻘﺶﻫﺎی ﻣﻮﺟﻮد در ﺗﺨﺖ ﺟﻤﺸیﺪ ﺑـﺎزﻣیﮔـﺮدد. ﻣﺮﺣﻠـﻪ دوم، ﺗﻄـﻮر ﺳـﺮو‬‬‬

‫ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ‌ ﻧﻔﻮذ‌ ﺗﻤﺪن‌ اﺳﻼﻣی و ﺑﻪ ﻃﺒﻊ آن ﺟﺪا ﺷﺪن ﺳﺮو از ریﺸﻪ ﺑﺎﺳﺘﺎﻧی ﺧﻮد‌ اﺳـﺖ‬‬‬‌

‫کﻪ در ایﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻪ ﻃﺮح اﺳﻠیﻤی ﺗﺒﺪیﻞ و در ﻧﻘﺶﻫﺎی آن ﻇﺎﻫﺮ ﻣیﺷـﻮد و در ﻣﺮﺣﻠـﻪ‬‬‬

‫ﺳﻮم‌ وارد‌ دﻧیﺎیـ‌ ﻧﻘﺎﺷی و ﻃﺮاﺣی ﻣیﺷﻮد1. در ﺳﺮدر ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﻣﻨﻄﻘـﻪ ﻣـﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻧیـﺰ‬‬‬

‫ﺷﺎﻫﺪ ﺣﻀﻮر‌ آنـ‌ ﺑﻪ‌ ﺷکﻞ ﺑﺘﻪ ﺟﻘﻪ در ﻃﺮحـﻫﺎی ﮔﭻﺑﺮی ﻫﺴﺘیﻢ.‬‬‬

‫ﻧﻘﺶ ﺷﻤﺴﻪ )ﺧﻮرﺷیﺪی(‬‬‬

‫ﻫﺎﻟﻪ ﭘﺸﺖ‌ ﺳﺮ‌ ایﺰدان‌، ﺑﻪ دیﻨﺎن و ﻣﺮدان ﺧﺪا‬‬‬

‫در کﺎﺷیکﺎری‬‬‬

‫)ﻧﻤﺎدی از ﺧﻮرﺷیﺪ(‬‬‬

‫ﺑﺨﺸی از ﺗﺰﺋیﻨﺎت ﺷیﺸﻪای‌ ﺑﻪ‌ کﺎر رﻓﺘﻪ در‬ ‫ﻃﺮح و ﻧﻘﺶ ﺑﻪ کﺎر رﻓﺘﻪ در‬‬‬‬‬

‫ﭘﻨﺠﺮهﻫﺎی ارﺳی‬ ‫روزن ﻣﺤﺮاب‌ ﻣﺴﺠﺪ‬‬‬‬‬‌

‫1. ﭘﺮﻫﺎم‌ ﺑﻪ ایﻦ ﻧکﺘﻪ در کﺘﺎب دﺳﺘﺒﺎفﻫﺎی ﻋﺸﺎیﺮی و روﺳﺘﺎیی ﻓﺎرس اﺷﺎره کﺮده اﺳﺖ.‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 87)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ‌ و ﺑﺎورﻫﺎ‌ ﺑﺮ ﺳﺮدر ورودیﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 78‬‬‬

‫ﻃﺮحﻫﺎیی کﻪ در ﺗﺼﺎویﺮ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣیﺷﻮد از‌ ﺟﻤﻠﻪ‌ ﻃﺮحﻫﺎی‌ ﻏﺎﻟـﺐ و ﻫﻤیـﺸﮕی در‬‬‬

‫ﻫﻨﺮﻫﺎی ﺗﺼﻮیﺮی ایﺮاﻧی ﻫﺴﺘﻨﺪ کﻪ آﻧﻬﺎ را از ﻧﻤﺎدﻫﺎی ﺧﻮرﺷیﺪ ﻣیداﻧﻨﺪ، ﺑﺪیﻦ‌ ﻣﻌﻨـﺎ‌ کـﻪ‬‬‬

‫اﻟﻬﺎم ﮔﺮﻓﺘﻪ از ﺧﻮرﺷیﺪ اﺳﺖ. ایﻦ ﻃﺮح ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در کﺎﺷی‌، ﺗﺬﻫیﺐ‌، ﻣﻌﺮق‌ و ﺳـﻮزندوزی‬‬‬

‫ﺑﻪ کﺎر رﻓﺘﻪ، ﺑﻠکﻪ در ﻃﺮحﻫﺎی ﺑیﻣﺎﻧﻨﺪی در ﺳﺎﺧﺖ در و ﭘﻨﺠﺮهﻫﺎی ارﺳی کﻪ ﺑﺎ‌ ﺗﺮکیﺐ‬‬‬‌

‫ﺷیﺸﻪﻫﺎی‌ رﻧﮕی ﻫﺰاران ﺧﻮرﺷیﺪ رﻧﮕﺎرﻧﮓ را در دل ﺧﻮد ﻧﻘﺶ ﻣـیزﻧـﺪ ﻧیـﺰ ﻣـﺸﺎﻫﺪه‬‬‬‌

‫ﻣیﺷﻮد‌.‬‬‬

‫در ﻃﺮحﻫﺎی »کﻠﻪ دری« ﻧیﺰ ﺑﺎ ﻧﻘﺸی ﺑﺎ ﻧﺎم ﺧﻮرﺷیﺪی ﻣﻮاﺟﻪ ﻫﺴﺘیﻢ، اﮔﺮ ﭼﻪ از‌ ﻧﻈـﺮ‬‬‬‌

‫ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺒﺎﻫﺘی ﺑﺎ ﺷﻤﺴﻪ ﻧﺪارد، وﺟﻪ ﺗﺴﻤیﻪ ﻧﺎﻣﮕﺬاری و ارﺗﺒﺎط آن ﺑﺎ ﺧﻮرﺷـیﺪ‌ در‌ ﺑﺤـﺚ‬‬‬

‫ﻧﻤﺎدﻫﺎ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺄﻣﻞ اﺳﺖ.‬‬‬

‫ﺑﺮﺧی‌ از‌ ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان‌ آن را ﺑﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ از ﻫﺎﻟـﻪ ﻧـﻮری‌ ﻣـیداﻧﻨـﺪ‌ کـﻪ در ﭘـﺸﺖ ﺳـﺮ‬‬‬

‫زرﺗﺸﺖ و ﺳﺎیﺮ ﭘﺎکﺎن ﺗﺮﺳیﻢ ﻣیﺷﻮد. اﻟﺒﺘﻪ ﺧﻮد »دیـﺴک ﻧـﻮری‌«1 ﻧیـﺰ‌ اﻟﻬـﺎم ﮔﺮﻓﺘـﻪ از‬‬‬

‫ﺧﻮرﺷیﺪ دیﺪﮔﺎنـ‌ ایﺰد‌ اﺳﺖ2، از‌ ﻫﻤیﻦ‌ رو‌ آن را ﺑﻪ ﻣﻬﺮ ﻧﺴﺒﺖ ﻣیدﻫﻨﺪ‌3.‬‬‬‌

‫دایﺮه ﺧﻮرﺷیﺪی را ﻧﻤﺎد ﻣﻬﺮ داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ و یکی از ﻧﺎﻣیﺗﺮیﻦ ﻧﻤﺎدﻫـﺎی ﻣﻬـﺮ »ﮔﺮدوﻧـﻪ‬‬‬‌

‫آﻓﺘﺎبـ‌4« اﺳﺖ کﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺗﺤﺖ ﻧﺎم »ﺻﻠیﺐ‌ ﺷکﺴﺘﻪ« ﻣﻮرد اﺳـﺘﻔﺎده ﻓـﺮاوانـ‌ ﻗـﺮار‌ ﮔﺮﻓـﺖ.‬‬‬

‫)آﻣیﺰهای از ﻫﻨﺮ‌ و زﻧﺪﮔی‌(‬‬‬

‫1. ﻣﻨﻈﻮر ﻫﻤﺎن ﻫﺎﻟﻪ ﻧﻮر اﺳﺖ کﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺣﻠﻘﻪ و دایﺮه ﻣیﺑﺎﺷﺪ.‬‬‬

‫2. دکﺘﺮ‌ کﺎﻣﺮان‌ اﺣﻤﺪی ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﮔﺰﻧﻔﻮن‌ آورده‌ اﺳﺖ‌: کﻮروش ﺑﻪ ﻣیﺘﺮا‌ ﻗـﺴﻢ‌ ﻣـیﺧـﻮرد و آﻓﺘـﺎب را اﺣﺘـﺮام‬‬‬‌

‫ﻧﻤﻮد‌. )‪(http:/www.sharghnewspaper.com/830231/idea.htm‬‬‬‬‬‬

‫3. ﻫﻤﭽﻨیﻦ ﺧﺎﻧﻢ ریﺎﺣی در ﺧﻼﺻﻪ ﭘﮋوﻫﺶ‌ ﺧﻮد‌ در ﺧﺼﻮص ﺟﺎیﮕﺎه ﻟﻮﺗﻮس در دیﻦ‌ و ﻫﻨـﺮ‌ ﺑـﻪ اﻟﻬـﺎم‌ ایـﻦ‬‬‬‌

‫ﻃﺮح‌ از ﮔﻞ ﻟﻮﺗﻮس / ﻧیﻠﻮﻓﺮ‌ اﺷﺎره کﺮدهـاﻧﺪ.‬‬‬

‫4. »ﮔﺮدوﻧﻪ ﻣﻘﺪس ﺧﻮرﺷیﺪ در ﻧﺰد ایﺮاﻧیﺎن از ارج و ﻣﻨﺰﻟﺘی ﺧﺎص ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‌. در‌ ﻣﻮاﻗﻊ ﻣﻬﻢ ﺑﺮای ﺗﻘﺪیﺲ‬‬‬

‫و ﺑﺰرﮔﺪاﺷﺖ‌ ایﻦ‌ ﻋﻨﺼﺮ‌ زﻧﺪﮔی‌ ﺑﺨﺶ‌، آن را ﺑﻪ‌ ﻫﻤﺮاﻫی‌ ﻣیﺑﺮدﻧﺪ. در ﺑـﺮ آﻣـﺪن آﻓﺘـﺎب و ﻓـﺮو رﻓـﺘﻦ آن ﻣﺮاﺳـﻢ‬‬‬

‫ﺧﺎﺻی ﺑﺮﮔﺰار ﻣیکﺮدﻧﺪ و اﻏﻠﺐ اﻗﻮام آریﺎیی و ﺳﺎﻣی‌ در‌ آنـ‌ ﻫﻢ ﻋﻘیﺪه ﺑﻮدﻧﺪ«. )ﺳﻮدآور، 3831:73(‬‬‬‌

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 88)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ‌ ﻓﺮﻫﻨﮓ‌ و ﻣﺮدم‌ ایﺮان‌ ﺷﻤﺎرهﻫﺎی‌ 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58 و ﺑﻬﺎر 68‬ ‫88‬‬‬‬‬

‫ﻧﻘﺶ ﻓﺮوﻫﺮ‬‬‬

‫ﺣﺘی در رﻣﺰﮔﺸﺎیی ﻧﻘﺶ ﻓﺮوﻫﺮ، ﺣﻠﻘﻪ ﻣیﺎﻧی ایـﻦ ﻧﻘـﺶ را ﻧـﺸﺎن ﺧﻮرﺷـیﺪ و ﻣﻬـﺮ‬‬‬

‫آﺳﻤﺎﻧی ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ و اﺷﺎره دﺳﺖ ﭘیکﺮ ﻧﻘﺶ‌ ﻓﺮوﻫﺮ ﺑﻪ آﺳﻤﺎن ﻫﻤﺎن اﺷﺎره ﺑﻪ ﺧﻮرﺷیﺪ ﺗﻠﻘی‬‬‬

‫ﺷﺪه اﺳﺖ1 ﻧکﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤیﺖ، ﻣﻨﺸﺄ ایﻦ ﺑﺎور اﺳﺖ کـﻪ ﺑـﻪ اﺳـﻄﻮرهﻫـﺎی ﺳـﻮﻣﺮیﻫـﺎی‬‬‬

‫ﺳﺎکﻦ در ﺑیﻦاﻟﻨﻬﺮیﻦ ﺑﺎز ﻣیﮔﺮدد:‬‬‬

‫»ﺑﺮاﺳﺎس اﺳﻄﻮرهﻫﺎی ﺳﻮﻣﺮی‌، ﺷﻤﺶ‌ )‪ (shamesh‬ﺧﺪای ﺧﻮرﺷیﺪ اﺳﺖ. ﺳﻮﻣﺮیﻫـﺎ‬‬‬‬‬

‫اﻗﻮاﻣی ﺑﻮدﻧﺪ کﻪ 3ﻫﺰار ﺳﺎل ﭘیﺶ در ﺑیﻦاﻟﻨﻬﺮیﻦ زﻧﺪﮔی ﻣیکﺮدﻧﺪ. ﺑیﻦاﻟﻨﻬﺮیﻦ ﻣﻨﻄﻘـﻪای‬‬‬

‫واﻗﻊ ﺷﺪه ﻣﺎ ﺑیﻦ دو رودﺧﺎﻧﻪ دﺟﻠﻪ و ﻓﺮات2 اﺳﺖ. از آﻧﺠـﺎیی کـﻪ‌ ﻫﻤـﻪ‌ ﭼیـﺰ در ﺑﺮاﺑـﺮ‬‬‬

‫دیﺪﮔﺎه ﺧﺪای ﺧﻮرﺷیﺪ اﺳﺖ، وی را ﻣﻈﻬﺮ ﻋﺪاﻟﺖ ﻣیداﻧﻨـﺪ و از ایـﻦ رو اﺳـﺖ کـﻪ در‬‬‬

‫ﻧﻘﺶﻫﺎی ﺗﺨﺖ ﺷﺎﻫی ﺟﺎی دارد‌. ﺷَﻤِﺲ‪‌ / ‬ﺷَﻤﺶ‪ ‬و ﻫﻤﺴﺮ وی »ایﺎ‌« و دو‌ ﭘﺴﺮ او »کیﺘﻮ«‬‬‬‬‬‬‬

‫)‪ (Kittu‬ﻣﻈﻬﺮ ﻋﺪاﻟﺖ و »ﻣیﺸﺎرو« )‪ (Misharu‬ﻧﻤﺎیﻨﺪه ﻗﺎﻧﻮن ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤـی دارﻧـﺪ. ﻫـﺮ روز‬‬‬‬‬‬‬

‫ﺻﺒﺢ دروازه ﺷﺮق ﮔﺸﻮده ﻣیﺷﻮد و »ﺷﻤﺲ« ﻇﺎﻫﺮ ﻣـیﺷـﻮد‌ و در‌ آﺳـﻤﺎن در ﺣﺮکـﺖ‬‬‬

‫اﺳﺖ‌ ﺗﺎ‌ ﺑﻪ دروازه ﻏﺮﺑی ﺑﺮﺳﺪ. ﺷﺐ ﻫﻨﮕﺎم از دﻧیﺎی زیﺮ زﻣیﻨی ﻋﺒﻮر ﻣیکﻨﺪ ﺗـﺎ ﺻـﺒﺢ از‬‬‬

‫دروازه ﺷﺮق ﭘﺪیﺪار ﺷﻮد. ﻧﻤﺎد ﺧﻮرﺷیﺪ در ﺑﺎﺑﻞ ﺳﺮزﻣیﻨی واﻗﻊ در ﺟﻨﻮب ﺑـیﻦاﻟﻨﻬـﺮیﻦ،‬‬‬

‫دیﺴک‌ ﻧﻮری‌ اﺳﺖ و ﭼﻬﺎر ﺳﺘﺎره درون آن«3.‬‬‬

‫1. از ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻣﻄﺮح در آدرس ایﻨﺘﺮﻧﺘی زیﺮ ﺑﻬﺮه ﺟﺴﺘﻪام)‪(http://gatha.org/news/n2/n2-5.htm‬‬‬‬‬‬

‫2. ﺑﺨﺶﻫﺎیی از ﺷﻮش را ﻧیﺰ در ﺑﺮﻣیﮔیﺮد‌.‬‬‬‌

‫‪3. www‌.windows.ucar.edu/cgi-bin‬‬‬‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 89)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺑﺎورﻫﺎ ﺑﺮ ﺳﺮدر ورودیﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 98‬‬‬

‫ﻫﻤﭽﻨیﻦ ﻧﻤﺎد زیﺮ‌ کﻪ در ایﺮان ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎد ﻓﺮوﻫﺮ ﻣﻌﺮوف اﺳـﺖ در ﺑـیﻦ‌ اﻟﻨﻬـﺮیﻦ‬‬‬‌

‫ﻧﻤﺎد‌ و ﻣﻈﻬﺮ ﺧﻮرﺷیﺪ اﺳﺖ.‬‬‬

‫اﺑﻮﻟﻌﻼ ﺳﻮدآور ﻧﻮیﺴﻨﺪه کﺘﺎب »ﻓﺮایـﺰدی« ﻧیـﺰ در ﻣﻘﺪﻣـﻪ کﺘـﺎب ﺧـﻮد ﺑـﻪ ﻧﻘـﻞ از‬‬‬‌

‌‌‫ﺷﻬﺒﺎزی‌ ﺑﻪ ایﻦ دو ﺗﺼﻮیﺮ اﺷﺎره ﻣیﻧﻤﺎیﺪ و ﺗﺼﻮیﺮ ﻧﺨﺴﺖ ﺑﻪ ﻗﻮل ﺳﻮدآور »ﮔﻮی ﺑﺎﻟﺪار‬‬‬‌

‫ﻫﺨﺎﻣﻨﺸی‌« ﻧﺸﺎن‌ ﻓﺮکیﺎﻧی و ﺗﺼﻮیﺮ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺗﺼﻮیﺮ اﺧیﺮ )ﺑﺪون ﻧﻘﺶ ﮔﻞ در ﻣیـﺎن ﺣﻠﻘـﻪ(‬‬‬

‫را ﻓﺮایﺮاﻧی ﻣﻌﺮﻓی‌ ﻣیکﻨﺪ. ﮔﻮی ﺑﺎﻟﺪار ﻫﺨﺎﻣﻨﺸی ﺑﺪون آدﻣک »ﻧﺸﺎن ﭘیـﺮوزی، ﻏﻠﺒـﻪ ﺑـﺮ‬‬‬

‫دﺷﻤﻦ، یﻌﻨی ﻋﻼﻣﺖ‌ ﻓﺮ و ﺑﻬﺮوزی اﺳﺖ« )ﺳﻮدآور‌، 4831‌:42( و ﺗـﺼﻮیﺮ ﺑـﺎ آدﻣـک را‬‬‬

‫ﻣﻈﻬﺮ اﻫﻮرﻣﺰدا ﻣیداﻧﻨﺪ. ﻫﻤﭽﻨیﻦ وی ﺑﻪ ارﺗﺒﺎط ایـﻦ ﻧﻘـﺶ و ﺗـﺼﻮیﺮ ﺑـﻪ ﻣﻬـﺮی ﺑـﻮدن‬‬‬

‫اﺷﺎرهای ﮔﺬرا دارد. ﺗﺄکیﺪ وی ﺑیﺸﺘﺮ ﺑﺮ ﺑﺎور ﻓﺮ و ارﺗﺒﺎط ﺑـﺎ ایـﻦ ﻧﻘـﻮش‌ اﺳـﺖ. از ایـﻦ‬‬‬

‫رﻫﮕﺬر، وی ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻧﻘﻮش ﮔﻮی ﺑﺎﻟﺪار ﻫﺨﺎﻣﻨﺸی، ﻫﺎﻟﻪ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﻣﻬﺮ و ﺳـﺎیﺮ اﺷـکﺎل‬‬‬

‫و ﺗﺼﺎویﺮ یﺎدآور ﭼﺮﺧﺶ ﺧﻮرﺷیﺪ ﻧﻈیﺮ: ﮔﻞ، ﺣﺮکﺖ دوراﻧی و... را ﻧﻤﺎد ﻓـﺮ و ارﺗﺒـﺎط‬‬‬

‫آن‌ ﺑﺎ‌ ﻣﻨﺸﺄ ﻧﻮر ﺟﻬﺎن ﻣیداﻧﺪ. از ایﻦ رو ﺳﻮدآور ﻫﺎﻟﻪ یﺎ ﺷﻤﺴﻪ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﺗﺼﺎویﺮ ﺑﺎﺳﺘﺎنـ‬‬‬

‫در ﺳکﻪﻫﺎ و کﻨﺪهـکﺎری روی ﻓﻠﺰ یﺎ ﺳﻨﮓ را کﻪ ﺑیﺷﺒﺎﻫﺖ ﺑـﻪ ﺗﻸﻟـﻮ ﺧﻮرﺷـیﺪ ﻧیـﺴﺖ،‬‬‬‌

‫ﻧﺸﺎﻧﻪ‌ ﻓﺮ و ﻧﻤﺎیﻨﺪه ﻧﻮر ﻣیداﻧﺪ.‬‬‬

‫ﻧﺴﺒﺖ دادن ﻧﻤﺎد ﺻﻠیﺐ ﺷکﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﻬﺮ و آییﻦ ﻣﻬﺮ ﻧیﺰ ﺑﻪ دﻟیﻞ ﺗـﺪاﻋی در ﭼـﺮﺧﺶ‬‬‬

‫اﻧﺸﻌﺎﺑﺎت ﻧﻮری ﺧﻮرﺷیﺪ اﺳﺖ. )اﻟﺒﺘﻪ ایﻦ ﻧﻤﺎد ﺑﻪ اﺷﺘﺒﺎهـ‌ در‌ دوران ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺑﻪ ﺣﺰب ﻧﺎزی‬‬‬

‫ﻧیﺰ ﻧﺴﺒﺖ داده ﺷﺪه اﺳﺖ(. ﺣﺘی ﭘیﺸیﻨﻪ ایﻦ ﻧﺸﺎن ﺑﻪ ﻋﺼﺮ ﻏﺎرﻧﺸیﻨی اﻧﺴﺎن ﻣیرﺳﺪ و در‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 90)

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺮدم ایﺮان ﺷﻤﺎرهﻫﺎی 7 و 8، زﻣﺴﺘﺎن 58 و ﺑﻬﺎر 68‌‬ ‫09‌‬‬‬‬‬‌

‫آییﻦ و ﻣﺬﻫﺐ ﺑﻮدایی آن را‌ ﺑﻪ‌ ﻋﻨﻮان‌ ﻧﻤﺎدی از ﺟﺎی ﺑﻮدا ﻣیداﻧﻨﺪ و ﺑﺮای ﺑﻮﻣیﺎن آﻣﺮیکـﺎ‬‬‬

‫ﻧﻤﺎد ﺧﻮرﺷیﺪ و ﭼﻬﺎر ﺟﻬﺖ و ﭼﻬﺎر ﻓﺼﻞ اﺳﺖ.‬‬‬

‫اﻣﺎ ﻧﻘﺶ ﺷﻤﺴﻪ در ﻃﺮحﻫﺎی‌ کﺎﺷی‌ ﺑﻪ‌ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎدی از ﻣﻨﺒﻊ ﻧﻮر آورده ﺷﺪه اﺳـﺖ‌ و‬‬‬‌

‫اﻏﻠﺐ در وﺳﻂ ﮔﻨﺒﺪ ﻣﺴﺎﺟﺪ و ﻣﺤﺮابﻫﺎ از آن اﺳـﺘﻔﺎده ﻣـیﺷـﺪ ﺗـﺎ ایﻨکـﻪ و در ﺳـﺮدر‬‬‬

‫ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﻧیﺰ ﺑﻪ ﺷکﻞ ﮔﺮهﻫﺎی‌ کﺎﺷی‌ ﺑﺎ‌ ﺗﺮکیﺐ رﻧﮓﻫﺎی ﻣﺘـﻀﺎد و یـک دﺳـﺘﻪ و ﭼﻨـﺪیﻦ‬‬‬

‫ﻃﺮح ﺷﻤﺴﻪ در کﻨﺎر‌ ﻫﻢ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣیﺷﻮد.‬‬‬

‫ﺳﺮدر کﺎﺷیکﺎری )آرایﺶ ﺷﻤﺴﻪ(‬‬‬

‫خ ﻣﻮﻟﻮی، آﺑﺸﺎر ﻏﺮﺑی، کﻮﭼﻪ ﻣﺮآت، کﻮﭼﻪ ﻫﺪاوﻧﺪ، ﭘﺸﺖ‌ اﻣﺎﻣﺰاده‌ یﺤیی‌ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺑﺎغ ﭘﺴﺘﻪ‬‬‬

‫ﺑﺮ، ﻣﻨﻄﻘﻪ 21 ﺷﻬﺮداری ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن 48 .‬‬‬‌

‫ﻋکﺲ‌ از ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ‬‬‬

‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮات ﺳﻮدآور و ﺳﺎیﺮیﻦ، کﺎﺷیکﺎری ﻃﺮح ﺷﻤﺴﻪ ﺑﺮ ﺳﺮدرﻫﺎ از ﺟﻤﻠـﻪ‬‬‬

‫ﻧﻤﺎدﻫﺎی‌ ﺑﺪون‌ کﺎرکﺮد‌ اﺳﺖ کﻪ ریﺸﻪ در ﺑﺎور و ﻧﻘﺶ ﻧـﻮر در ﺣیـﺎت ﺑـﺸﺮی دارد، اﻣـﺎ‬‬‬‌

‫ﭘیﺸیﻨﻪ‌ ایﻦ‌ ﺑﺎور ﺣﺎکی از روﻧﺪ ﺗﻄﻮری و ﺑﻬﺮهـﻣﻨﺪی آﮔﺎﻫﺎﻧﻪ از ایﻦ ﻧﻤﺎد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧـﺸﺎﻧی‬‬‬

‫از‌ ﺧﻮرﺷیﺪ‌ و ﻧﻮر‌ اﺳﺖ.‬‬‬

فرهنگ مردم ایران » زمستان 1385 و بهار 1386 - شماره های 7 و 8 (صفحه 91)

‫ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺑﺎورﻫﺎ ﺑﺮ ﺳﺮدر ورودیﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ 19‬‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻊ‬‬‬

‫1ـ یﻮﺳﻔیزاده. ﻣﺤﻤﺪ، ﺗﺎریﺦ‌ اﻧﺪیﺸﻪﻫﺎ‌ و آراء اﻧﺴﺎنﺷﻨﺎﺳی ﻣﺮدمﺷﻨﺎﺳـی )ﺷـﺎﺧﻪ‬‬‬

‫زریﻦ(، ﺗﻬﺮان: اﻧﺘﺸﺎرات یﺴﻄﺮون، ﭼﺎپ اول، 2831.‬‬‬

‫2ـ ﭘﺮﻫﺎم‌. ﺳیﺮوس‌، دﺳﺘﺒﺎﻓﺖﻫﺎی‌ ﻋﺸﺎیﺮی ایﺮان، ﺗﻬﺮان: اﻧﺘﺸﺎرات اﻣیﺮکﺒیـﺮ، ﭼـﺎپ‬‬‬

‫اول، ﺟﻠﺪ اول، 4631.‬‬‬

‫3ـ ﭘﻮپ، آﻟﻦ، ﻣﻌﻤﺎری‌ ایﺮان‌، ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻏﻼﻣﺤﺴیﻦ ﻣﻬـﺪی اﻓـﺸﺎر، ﺗﻬـﺮان، ﻓﺮﻫﻨﮕـﺎن،‬‬‬

‫3731.‬‬‬

‫4ـ ﺗﺸﺎﻫی، ﻋﻠی، ﻧﻘﺶ و ﻧﮕﺎرﻫﺎی‌ ایﺮاﻧی‌ ﺑـﺮای‌ ﻫﻨﺮﻣﻨـﺪان و ﺻـﻨﻌﺘﮕﺮان، ﺗﺮﺟﻤـﻪ‬‬‬

‫ﺷﺮح ﻧﻘﺶﻫﺎ: اﻣیﺮ ﺟﻼلاﻟﺪیﻦ اﻋﻠﻢ، ﺗﻬﺮان: ﺳﺮوش، ﭼﺎپ ﭼﻬﺎرم، 2831.‬‬‬

‫5 ـ ﺣﻀﻮری‌، ﻋﻠی‌، »دﺳﺘﺒﺎﻓﺘﻪﻫﺎی ﻗﺸﻘﺎیی«‬‬‬

‫688=‪http://www.rugart.org/doc/doc.asp?id‌‬‬‬‬‬‬‌

‫6 ـ رﺿی‌، ﻫﺎﺷﻢ، ﺗﺎریﺦ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت دیﻦﻫﺎی ایﺮاﻧی، ﺗﻬﺮان: اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻬﺠﺖ، ﭼـﺎپ‬‬‬

‫دوم. 1731.‬‬‬

‫7ـ اﺣﻤﺪی، کﺎﻣﺮان، »ﺳیﺎﻟیﺖ‌ ﻧﻤﺎدﻫﺎ‌«، روزﻧﺎﻣﻪ‌ ﺷﺮق، 3831.‬‬‬

‫‪http://www.sharghnewspaper.com/830231/idea.htm‬‬‬‬‬‬‌

‫8 ـ ﺳﻮدآور‌، اﺑﻮاﻟﻌﻼ، ﻓﺮایﺰدی، ﺗﻬﺮان: ﺑیﻧﺎ، 3831.‬‬‬

‫9ـ »آﻣیﺰهای از ﻫﻨﺮ و زﻧﺪﮔی«، ﻫﻤﺸﻬﺮی، ﺷﻤﺎره 5022، ﺳﻪﺷﻨﺒﻪ 8 ﺷﻬﺮیﻮر 9731‌.‬‬‬‌

‫‪10- http://homepages.waymark.net/bikechic/sacred signs.html‬‬‬‬‬‬

دسته ها :
جمعه بیست و هفتم 11 1396
دختر نشسته بود کنار پنجره به تماشای غروب که به خیابان هجوم مـی‌آورد‌.سـرش‌ را‌ تـکیه داده بود به پرده‌های پنجره،و مشامش از بوی آن پارچۀکتانی پرغبار انباشته بود.خسته‌ بود.

تک‌وتوککسی مـی‌گذشت.مردی که در آن خانه آخری زندگی می‌کرد،داشت‌ می‌رفت خانه؛صدای تق‌تق‌ گام‌هایش‌ را روی پیـاده‌روی بتونیمی‌شنید و بعد خش‌خش‌اشرا روی مـحوطۀ ذغـال‌پاشی‌شدۀ جلویخانه‌های قرمز نوساز.روزگاری آن‌جا زمینی بود که دم غروب با بچه‌هایهمسایه‌ها بازی می‌کردند.بعد مردی اهل بلفاست زمین را خرید‌ و در آنخانه‌هایی ساخت،نه مثل خانه‌های قهوه‌ای کوچک آن‌ها،بلکه خانه‌هاییبا آجرهای روشـن و سقف براق.بچه‌های کوچه معمولا آن‌جابا هم بازیمی‌کردند.خانواده‌های دیواین،واتر،دان،کئو کوچولوی مفلوج،او وبرادرها‌ و خواهرهایش‌.اما ارنست هیچ وقت بازی نمی‌کرد:دیگر بزرگشده بود.پدرش اغلب ترکه آلوچۀ به دسـت مـی‌آمد که در آن زمین مچ‌شانرا بگیرد؛اما معمولا کئو کوچولو کشیک می‌داد و به محض‌ این‌که‌ می‌دیدپدرش دارد می‌آید خبرشان می‌کرد.با تمام این احوال کم‌وبیش خوشبودند.پدرش هنوز آن‌قدرها بداخلاق نشده بود؛وانگهی مـادرش هـمزنده بود.مدت‌ها پیش بود؛او و برادرها و خواهرهایش همه بزرگ‌ شدهبودند‌؛مادرش مرده بود.تیزی دان هم مرده بود،و خانوادۀ واتر برگشتهبودند انگلیس.همه چیز عوض می‌شود.حالا او هم می‌خواست مثل بـقیهبرود،خـانه را ترک کند.

خانه!توی اتاق‌ چشم‌ گرداند‌ تا همۀ آن اشیای آشنایی‌ را‌ از‌ نظر بگذراند کهاین همه سال هفته‌ای یک‌بار گردگیری کرده بود و هربار درمانده بود کهاین همه غبار از کجا مـی‌آید.شـاید دیـگر‌ هیچ‌ وقت‌ نمی‌دیدشان،آن اشیایآشنایی را کـه هـرگز در خـواب‌ هم‌ نمی‌دید که ازشان جدا شود.و در تماماین سال‌ها هرگز نفهمیده بود که نام آن کشیش چیست که عکسزردشده‌اش را‌ روی‌ دیوار‌ آویخته بـودند بـالای آن ارگ شـکسته کنار نسخۀچاپ رنگی سوگندهای‌ خطاب به مارگرت مـری آلاکـئک مقدس.او دوستزمان تحصیل پدر بود.پدر هروقت عکس را به یکی از‌ مهمان‌ها‌ نشانمی‌داد‌،با بی‌اعتنایی می‌گفت:

-"الان در ملبورن است."

دخترراضی شده بـود‌ کـه‌ بـرود،که خانه را ترک کند.آیا این کاری عاقلانهبود؟کوشید تمام جوانب مـسئله را ارزیابی کند.در‌ خانه‌ به‌ هر حال سرپناهو غذایی برایش فراهم بود؛دوروبرش کسانی بودند که تمام‌ عمرمی‌شناخت‌شان‌.البـته‌ مـجبور بـود سخت کار کند،هم در خانه و هم بیرون.وقتی در مغاز چو‌ مـی‌افتاد‌ کـه‌ او با کسی فرار کرده چه می‌گفتند؟شایدمی‌گفتند احمقی بیش نبوده؛و برای پر کردن جایش آگهی‌ می‌دادند‌.خانمگاون که خـشوحال مـی‌شد.هـمیشه کوشیده بود برتری‌اش را به رخاوبکشد،به‌ویژه‌ مواقعی‌ که‌ دیگران صدایش را می‌شنیدند.

"خـانم هـیل،نـمی‌بینی خانم‌ها منتظرند؟"

"لطفا تکان بخور،خانم هیل."

برای‌ ترک‌ مغازه چندان اشکی نمی‌ریخت.

امادر خـانۀ تـازه،در کـشوری دوردست،این‌گونه نبود‌.ازدواج‌ می‌کرد‌،او،ایولین،بعد مردم احترامش می‌گذاشتند.آن‌طور که با مـادرش رفـتارکرده بودند،با او رفتار‌ نمی‌کردند‌.هنوز هم با این‌که سنش از نوزده گذشتهبود،گهگاه از خـشونت پدرشـ‌ احـساس‌ خطر‌ می‌کرد.می‌دانست که علتتپش قلبش همین است.درنوجوانی،پدرش آن‌طور کههری و ارنست را کتک مـی‌زد‌،او‌ را‌نـمی‌زد،چون‌که دختر بود.ولی به تازگی پدر بنا کرده بود بهتهدید‌ و گفتن‌ این‌که به خـاطرمادر مـرحومش هـم که شده،چهبلاها که به سرش نمی‌آورد.وحالا کسی نبود که‌ پشتیبانشباشد‌.ارنست مرده بـود و هـریهم که کارش تزیین داخلکلیساها بود،همیشه خدا درشهرستان‌ بود‌.وانگهی،مشاجرات شـنبه‌شب‌ها بـرسر خـرجی،آن‌قدر خسته‌اشکرده‌ بود‌ که‌ نگو.همیشه تمامدرآمد خودش-هفت شیلینگ-را‌ می‌گذاشت‌ و هری همآن‌چه که مـی‌توانستمی‌فرستاد،ولی مـشکل اصـلیگرفتن پول از پدرش بود.پدرمی‌گفت که‌ او‌ ولخرجیمی‌کند،که او عقل ندارد‌،کهقصد‌ ندارد پولی‌ را‌ که‌ بـا جـانکردن درآورده،بدهد که اوبیندازد‌ دور‌،و خیلی حرف‌هایدیگر،خلاصه شنبه‌شب‌ها پاکبداخلاق می‌شد.آخرسر همپول را می‌داد و از‌ دختر‌(به تـصویر صـفحه مراجعه شود)می‌پرسید‌ آیاخیال ندارد شام‌ یکشنبه‌ را تدارک ببیند؟بعد دختر مجبور بـودهرچه‌ سـریع‌تر‌ برای خرید بشتابد،کیف سیاه چرمی‌اش را مـحکم در دسـتبفشارد و بـاآرنج از‌ میان‌ جمعیت راه باز کند و آخر‌ شـب‌ بـار‌ آذوقه را به‌ خانهبیاورد‌.سروسامان دادن به خانه‌ برایش‌ سخت بود،همین‌طور نظارت بهوضع دو بـچه‌ای کـه مسئولیت‌شان به عهده او بود،در‌ ایـن‌که‌ سـر وقت بـهمدرسه بـروند و سـروقت غذای‌شان‌ را‌ بخورند.کار‌ سختی‌ بود‌.زنـدگیسختی بـود.اماحالا‌ که می‌خواست از آن دست بکشد،چندان هم به نظرشناخوشایند نمی‌آمد.

داشـتمـی‌رفت که شاید‌ همراه‌ فرانک زندگی دیـگری را تجربه کند‌.فرانکمهربان‌ وجـوانمرد‌ و بـی‌شیله‌ پیله‌ بود.قصد داشت‌ کـه‌ هـمراه او باکشتی شب فرارکند و برود که زنش بشود و با او در بوینس آیرس زندگیکند‌،جـایی‌ کـه‌ فرانک خانه‌ای داشت که انـتظارش را مـی‌کشید‌.شـب‌ اولیکه‌ فرانک‌ را‌ دیـده‌ بـود چه خوب یادش بـود؛او در خـیابان اصلی خانه‌ایاجاره کرده بود کهمسیر هر روزۀ دختر بود.انگار همین چند هفته پیـشبود.ایـستاده بود دم در‌،کلاه لبه‌دارش را زده بود عقب و مـوهایش رویـچهرۀ آفتاب‌سوخته‌اش ریـخته بـود.بـعد کم‌کم با هم آشـنا شده بودند.پسر

هفت » اردیبهشت 1382 - شماره 1 (صفحه 51)

*جیمز جویس

*ترجمۀ مجید اسلامی

جیمز جویس(1882-1941)،نویسنده و شاعر‌ ایرلندی‌ را خیلی‌ها بـزرگ‌ترین نـویسندۀ قرن بیستم می‌دانند.مهم‌ترین آثار او عـبارتند از:دوبـلینی‌ها،تـصویری از هـنرمند در جـوانی،اولیس،و ekaW s'nagenniF داستان ایـولین کـه متعلق به مجموعه دوبلینی‌هاست،پیش‌تر‌ بارها‌ ترجمه شده،چه به عنوان جزئی از این مجموعهو چه بـه صـورت مـجزا در نشریات ادبی.می‌گویند آثار ادبی بزرگ را هـرنـسل‌ بـاید‌ بـرای خـودش از نـو ترجمه‌ کند‌.جدااز این،ترجمه‌ای که از نظرتان می‌گذرد واکنش مترجم است به همۀ ترجمه‌های موجود از جویس؛نه ادعایارائۀ متنی در حد کمال از این‌ داستان‌(ترجمۀ در حد کمال‌ از‌ جـویس کاری غیرممکن به نظر می‌رسد).بلکه فقطبه عنوان کوششی برای یافتن زبانی پالوده‌تر و شیواتر.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)هر شب دم در مغازه بهسراغشمی‌آمد و می‌رساندش خانه.یکروز‌ بردش‌ به تـماشای نـمایش"دخترکولی"،ووقتی جایی از سالننشستند که برای دختر نامانوسبود،قند توی دل دختر آب شد.پسرعاشق موسیقی بود و نیمچه صداییهم داشت.مردم خبر داشتند کهآن‌ها عاشق ومعشوق‌اند‌،و وقتیپسر‌ تصنیف دخترکی‌ را می‌خواندکه بـه مـلوانی عشق می‌ورزید،او ازخودبی‌خود می‌شد.پسربه شوخی پاپنز(مری پاپنز)صدایشمی‌کرد.اوایل برای‌ دختر جالببود که صرفا دوست پسری داشتهباشد،ولی کم‌کم از او‌ خوشش‌ آمدهبود‌.پسـر حـکایت‌های بسیاری ازممالکدوردست بلد بـود.کـارشرا با جاشویی و ماهی یک پونددستمزد در یکی از کشتی‌های ‌‌خطدریایی‌ آلن لاین که به کاندامی‌رفتند،آغاز کرده بود.برایش نامکشتی‌ها و شرکت‌هایی را می‌گفتکه‌ در‌ آن‌ها‌ خدمت کرده بود.مـی‌گفت سـوار بر کشتی از تنگۀماژلان عـبور کـرده و برایشماجراهای پاتاگونی‌های ترسناک راتعریف‌ می‌کرد.می‌گفت که دربوینس آیرس توانسته روی پایخودش بایستد،و فقط آمده برای تعطیلات‌ به زادگاهش سری بزند‌.البتهسرانجام‌ پدر دختر از رابطۀ آن‌ها باخبر شد و او را از حرف زدن با پسر مـنعکرد.

گـفت:"این ملوان‌ها را من می‌شناسم."

روزی هم یقۀ فرانک را گرفته بود،و از آن پس‌ دختر می‌بایستی عاشقشرا مخفیانه ملاقات می‌کرد.

شببیش از پیش خیابان را فراگرفته بود.سفیدی دو نامه‌ای که رویدامن لباسش بوددیگر واضـح نـبود.یکی بـرای هری بود؛آن یکی برایپدرش‌.برادر‌ محبوبش ارنستبود،ولی هری را هم دوست داشت.متوجهبود که پدرش دیگر دارد پیر مـی‌شود؛دلش برای دختر تنگ می‌شد.گاهی وقت‌ها هم خوش‌اخلاق می‌شد.همین چـند وقـت پیـش‌ بود‌ کهوقتی دختر تمام روز را در بستر بیماری افتاده بود،او نشسته بود برایشداستانی ترسناک خوانده بود و برایش روی آتش نـان ‌ ‌بـرشته کرده بود.روزی دیگر،آن وقت‌ها که‌ مادر‌ زنده بود،همگی‌شان برای گردش به تـپۀهوثرفـته بـودند.یادش آمد که پدر برای خنداندن بچه‌ها کلاه مادر راسرش گذاشتهبود.

وقتش داشت تمام مـی‌شد،ولی او همچنان کنار‌ پنجره‌ نشسته‌ بود،سرشرا تکیه داده بود‌ به‌ پرده‌های‌ پنجره و بوی آن پارچـۀ کتانی پرغبار رافرومی‌داد.از آن دور،تـوی کـوچه صدای ارگ دوره‌گردی را می‌توانستبشنود.آن حال و هوا برایش‌ آشنا‌ بود‌.عجیب بود که این صدا را باید همانشب‌ می‌شنید‌ تا به یاد قولی بیندازدش که به مادرش داده بود،قول دادهبود که تا حد تـوانش در سروسامان دادن‌ به‌ خانه‌ بکوشد.شب آخر بیماریمادرش را به یاد آورد؛باز در‌ آن اتاق خفه و تاریک آن طرف راهرو بودندو از بیرون نوای غمناک آهنگی ایتالیایی را می‌شنید.نوزاندۀ ارگ‌ را‌ باسکه‌ای‌ شش پنسی رد کرده بودند بـرود.پدرش را بـه یاد می‌آورد‌ که‌ فاتحانهوارد شد و گفت:

"ایتالیایی‌های فلان فلان شده!همه‌اش این دوروبر می‌پلکند!"

درهمین فکرها بود که‌ تصویر‌ رقت‌انگیز‌ زندگی مادرش طلسمش را بروجود او انداخت.زندگی مادرش که سراسر آکـنده‌ بـود‌ از‌ فداکاری‌هاییپیش‌پا فاتاده که دست آخر به جنون انجامید.وقتی باز صدای مادرش راشنید که‌ با‌ سماجت‌ احمقانه‌ای آن کلمات را مدام تکرار می‌کرد،تنش بهلرزه افتاد.

"یا عزیز معصوم!یا‌ عـزیز‌ مـعصوم!"

باتلنگر وحشت از جا پرید.گریز!باید بگریزد!فرانک نجاتش می‌داد‌.به‌ اوحیاتی‌دوباره می‌داد،و شاید هم عشق.و او می‌خواست زندگی کند.چرانباید خوشبخت شود؟او هم حق خوشبختی‌ داشت‌.فرانک او را در مـیانبازوانش مـی‌گرفت،در آغـوشش می‌گرفت.نجاتش می‌داد.

در میان‌ تـلاظم‌ جـمعیت‌ در ایـستگاه نورث وال ایستاده بود.پسر دستش راگرفت و دختر می‌دانست که دارد با او‌ حرف‌می‌زند،داشت چیزی راجعبه سفرشان هی می‌گفت و می‌گفت.ایستگاه پر از سـربازانی‌ بـود‌ بـا‌ باروبنۀقهوه‌ای.از میان درهای باز انبار ایستگاه نگاهش افـتاد بـه حجم سیاه کشتیکه کنار دیوار‌ اسکله‌ پهلو‌ گرفته بود و پنجره‌هایش نورافشان بود.جوابنداد.حس کرد که رنگش پریده و گـونه‌هایش‌ یـخ‌کـرده و در گیجی حاصلاز اضطراب،از خدا خواست که هدایتش،کند،که وظـیفه‌اش را بنمایاند.صدای‌ سوت‌ طویل و غمناک کشتی در مه پیچید.اگر می‌رفت،فردا بافرانک روی دریا‌ بود‌،در حال رفتن به بـوینس آیـرس.نـام‌شان‌ ثبت‌ شده‌ بود.آیا پس از آن همه کارهایی‌ که‌ پسر برایش کرده بـود حـالا می‌توانست پاپسبکشد؟اضطراب دلش را به آشوب انداخت و او‌ لبانش‌ را به دعا خواندنیملتهبو بی‌صدا‌ می‌جنباند‌.

زنگی در‌ قلبش‌ به‌ صدا درآمد.حـس کـرد کـه پسر‌ دست‌ او را می‌کشد."بیا!"

تمام دریاهای جهان قلبش را احاطه کردند.پسر‌ داشـت‌ بـه داخـل آن‌هامی‌کشیدش:غرقش می‌کرد.دو‌ دستی نرده آهنی را‌ چنگ‌ زد.

"بیا!"

نه!نه!نه‌!غیرممکن‌ بود.دیـوانه‌وار نـرده را چـسبیده بود.از میان دریاهافریاد نگرانی‌اش را سر داد‌.

"ایولین‌!ایوی!"

پسرپرید آن طرف‌ نرده‌ و به‌ او گفت کـه‌ دنـبالش‌ برود.با فریاد پسر‌ رافرامی‌خواندند‌،ولی او همچنان دختر را صدا می‌زد.دختر چهرۀرنگ پریده‌اش را بـه سـمت او‌ گـرداند‌،بی‌حال بود،همچون حیوانی درمانده.در‌ چشمانش‌ نه از‌ عشق‌ نشانی‌ بود،نه بدرود،نه‌ آشـنایی.

دسته ها :
پنج شنبه بیست و ششم 11 1396
X